Kultura1313

Stečki — dziŭnyja kamiani na bałkanskich palach

Bolš za 60 tysiač nadmahillaŭ rassypanyja ŭ sielskich rajonach Bośnii i Hiercahaviny i jašče kala 10 tysiač — u Sierbii, Čarnahoryi i Charvatyi. Jany stajać ź Siaredniaviečča — i hetaja źjava nie maje anałahaŭ u śviecie.

Stecak Radimlja
Pieršy vobraz, jaki prychodzić u hałavu bolšaści baśnijcaŭ i hiercahavincaŭ, kali jany dumajuć pra stečki, — heta vyjava mužčynskaj fihury, vyhraviravanaja na adnym z nadmahillaŭ. Siońnia padniataja ruka mužčyny ŭsprymajecca jak adkrytaść baśnijskaj kultury. Niekropal Radzimla ŭ Bośnii i Hiercahavinie, 2021 hod. Fota: Wikimedia Commons

Nadmahilli stećci (vymaŭlajecca jak stečci) — adna z samych viadomych, choć i zahadkavych słavutaściaŭ Bośnii i Hiercahaviny, raskazvaje BBC. Słova stećci (množny lik ad stećak) pachodzić ad dziejasłova stajati (stajać): heta anałah našaha słova «stojka, stoječka». Pomnik stvaraŭsia, kab stajać nad mahiłaj pamierłaha.

Nadmahilli stvaralisia z XII pa XVI stahodździe. Malunki na ich bahatyja i raznastajnyja ŭ paraŭnańni ź inšymi malunkami na nadmahillach taho času: možna ŭbačyć vyjavy soniečnaha dyska, paŭmiesiaca ŭ supravadžeńni zorki, kryža, lilei, pryład i instrumientaŭ, fihury mužčyn i žančyn z pałkami abo kryžami ŭ rukach. Sceny palavańnia na aleniaŭ, rycarskija dvuboi i pachavalnyja tancy — usie hetyja vobrazy dazvalajuć zazirnuć u paŭsiadzionnaje žyćcio siaredniaviečnaj Bośnii.

Na niekatorych stečkach jość kiryličnyja nadpisy, jakija źmiaščajuć infarmacyju pra pamierłych, a taksama fiłasofskija zaŭvahi nakštałt: «Ja kaliści byŭ takim, jak ty, i ty budzieš takim, jak ja», «Ja naradziŭsia ŭ vialikaj radaści i pamior u vialikim smutku», «Pryjšoŭ ja ŭ hety śviet hołym, i hołym ź jaho idu».

Stećak kriz
Stečak z vyjavaj kryža. Dałmacinskaja Zahora, Charvatyja, 2007. Fota: Wikimedia Commons

Adno z samaha cikavaha ŭ stečkach heta toje, jak jany demanstrujuć pieraplacieńnie roznych upłyvaŭ — uschodnich i zachodnich, mižziemnamorskich, vizantyjskich i centralnajeŭrapiejskich, katalickich i pravasłaŭnych, łacinskaj i kiryličnaj piśmiennaści.

Z taho času, jak antrapołahi pačali vyvučać stečki ŭ kancy XIX stahodździa, sierby, charvaty i baśnijcy (try etničnyja hrupy, jakija siońnia składajuć nasielnictva bolšaj častki Bośnii i Hiercahaviny) — usie sprabavali pretendavać na stečki jak na ŭłasnuju admietnaść (što ŭ niečym nahadvaje sprečki pra toje, jakoj litaratury naležyć Adam Mickievič).

Tak ci inakš, ale z kanca XIX — pačatku XX st. stečki pieratvarylisia ŭ simvał bałkanskich krain, bo stali častkaj uśviedamleńnia paŭdniovymi słavianami svajoj admietnaj kultury — choć bolšaść historykaŭ źviazvajuć stečki z vłachami, naščadkami dasłavianskich ramanizavanych iliryjcaŭ.

Stećak Dugopolje
Stečak z vyjavaj rycarskaha pajadynku i kalaśnicy ŭ Duhapoli, Bośnija i Hiercahavina, 2013. Fota: Wikimedia Commons

Choć u lipieni 2016 hoda stečki byli ŭniesienyja ŭ śpis Suśvietnaj spadčyny JUNIESKA, mnohija z hetych niekropalaŭ pa-raniejšamu zastajucca pa-za ŭvahaj miascovych uładaŭ i razburajucca.

Tak, try hady tamu baśnijec daŭ anłajn-abjavu, u jakoj chacieŭ pradać mierkavany stečak, jaki znachodziŭsia la jaho doma, što vyklikała burnuju reakcyju hramadskaści — niekatoryja asudzili jaho, a inšyja — chałatnaść ŭrada ŭ achovie hetych abjektaŭ.

Ale ŭ śfiery mastactva da siaredniaviečnych kamianioŭ nazirajecca vialiki ŭsplosk cikavaści. Maładyja baśnijska-hiercahavinskija tvorcy ź impetam daśledujuć stečki i ŭklučać ich u svaje pracy: stvarajuć ź imi ilustracyi, adlustroŭvajuć u skulpturach i ramieśnickich vyrabach, zhadvajuć u vieršach.

Vyjavy kamianioŭ pačali tyražavacca i na suvienirach: siońnia vandroŭniki mohuć nabyć žanočyja ŭpryhažeńni ŭ vyhladzie stylizavanych stečkaŭ, dekaratyŭnyja broški, futbołki i inšyja rečy, jakija papularyzujuć siaredniaviečnaje minułaje krainy.

Adnym z apošnich prajektaŭ pa zachavańni stečkaŭ stała składańnie interaktyŭnaj karty hetych nadmahillaŭ. Meta hetaha prajekta — vyznačyć raniej niezarehistravanyja stečki i aličbavać užo viadomyja.

Vam taksama moža być cikava:

Niezvyčajnaja historyja radziviłaŭskich paleskich spanielaŭ

Znojdzienaja mietryka naradžeńnia i chryščeńnia Janki Maŭra

Vučonyja: vikinhi pakinuli Hrenłandyju nie stolki z-za źmieny klimatu, jak z-za maštabnaha zatapleńnia

Kamientary13

  • Arciom
    15.05.2023
    Sierby, čarnahorcy, bošniaki heta nie słavianie, a iliryjcy, ale asłavianienyja, hetak sama jak i biełarusy asłavianienyja bałty. Što u bałkancaŭ, što i u biełarusaŭ ad słavian tolki mova zastałasia. U čystym vyhladzie słavianie heta paŭdnievaja Polšča, Čechija, Słavaččyna. Ja sam žyvu u Čarnahoryi i na słavian hetyja ludzi mała padobnyja. U biełarusaŭ naprykład błakitnyja vočy, u čarnahorcaŭ ciemnyja karyčnievyja vočy. Antrapałahična biełarusy i bałkancy roznyja ludzi. Kali my nośbity hapłahrupy R1A to Bałkancy nośbity I2.
  • Pień
    15.05.2023
    Arciom, jakoje antrapalahična? pry čym tut heta? Słavianie, heta moŭnaja hrupa. Słavianie mihravali na Bałkany, i pieršaja słavianskaja dziaržava była sierbskaja dziaržava Dukla. Što zdaryłasia ź iliryjcami možna tolki zdahadvacca, i chutčej za ŭsio jany byli asymilavanyja słavianami. Zhadanyja "stajaki" datujucca 12-m stahodździem, kali ŭłasna iliryjcaŭ užo daŭno nie isnavała, i da ichnaj kultury "stajaki" dačynieńnia mieć nia mohuć, a pamiać pra samich iliryjcaŭ chiba što praź bizantyjskija piśmovyja śviedčańni była zachavałasia.
  • Arciom
    15.05.2023
    Pień, ty sam siebie supraćrečyš. Ty pravilna napisaŭ što słavianie heta moŭnaja hrupa. Moŭnaja i tolki ŭsiaho. Takim čynam daju značeńnie terminu słavianie: heta sukupnaść roznych etničnych i rasavych hrup, jakija adroźnivajucca pa hienietyki , kultury, relihijnaj prynaležnaści, tradycyjnym układzie, pobytu ale jakija razmaŭlajuć na hrupie słavianskich moŭ. Biełaruskaja kultura. Naprykład biełarusy heta bałty pa hienietyki, kultury, pa tradycyjach ale my razmaŭlajem na biełaruskaj słavianskaj movie. Bałkancy heta iliryjcy ale jany razmaŭlajuć na słavianskaj movie. A hienietyčna, kulturna, mientalna jany zastalisia tymi ž iliryjcami.

Stała viadoma pra aryšt historyka Ihara Mielnikava11

Stała viadoma pra aryšt historyka Ihara Mielnikava

Usie naviny →
Usie naviny

U voziery Śviciaź zabaranili kupacca. U čym pryčyna?

Mercedes urezaŭsia ŭ Fiat, a paśla źbiŭ dvuch čałaviek

Tramp staŭ najstarejšym kandydatam na pasadu prezidenta ZŠA ŭ historyi5

Minsk apynuŭsia ŭ topie samych tannych haradoŭ śvietu — za žyllo treba płacić u 10 razoŭ mienš, čym u Ńju-Jorku6

Pieršyja prablemy biełarusaŭ na Alimpijadzie ŭ Paryžy. Vieślary ŭžo tam, a łodki nie prapuścili 

Topavy amierykanski časopis sprahnazavaŭ, kolki biełarusy zavajujuć miedaloŭ na Alimpijadzie. U rasijan budzie nul

Charys zaručyłasia dastatkovaj padtrymkaj dla vyłučeńnia kandydatam u prezidenty

Pucin zrabiŭ Z-śpievaka Šamana zasłužanym artystam Rasii5

Jeŭrasajuz pačynaje pieramovy pra biaźvizavy režym z Armienijaj3

bolš čytanych navin
bolš łajkanych navin

Stała viadoma pra aryšt historyka Ihara Mielnikava11

Stała viadoma pra aryšt historyka Ihara Mielnikava

Hałoŭnaje
Usie naviny →