Kultura1515

Architekturnyja tvory aŭtara bieła-čyrvonaha-biełaha ściaha pryznanyja Suśvietnaj spadčynaj JUNIESKA

Mižvajennaja architektura litoŭskaha Koŭna była ŭklučana ŭ śpis Suśvietnaj spadčyny JUNIESKA. «Maderniscki Koŭna: architektura aptymizmu, 1919—1939» staŭ piatym abjektam u Litvie, jaki atrymaŭ takoje vysokaje pryznańnie ŭ śviecie. Svoj uniosak u hetuju spadčynu zrabiŭ i biełaruski dziejač, inžynier Kłaŭdzij Duž-Dušeŭski.

Rašeńnie ab prysvajeńni statusu było pryniata ŭ paniadziełak na 45-j siesii Kamiteta suśvietnaj spadčyny, jakaja prachodzić z 10 da 25 vieraśnia ŭ stalicy Saudaŭskaj Aravii Er-Ryjadzie.

Dahetul Litva była prezientavanaja ŭ śpisie histaryčnym centram Vilni XIII—XVIII stahodździaŭ, Kuršskaj kasoj, archieałahičnymi pomnikami ŭ Kiernavie dy hieadezičnaj duhoj Struve, jakaja taksama prachodzić praź Biełaruś, Ukrainu, krainy Bałtyi i inšyja.

U tłumačeńni paviedamlajecca, što heta vydatny prykład sučasnaha horada, jaki charaktaryzujecca chutkaj urbanizacyjaj i madernizacyjaj, raznastajnym vyražeńniem kaštoŭnaściej i imknieńniaŭ, źviazanych z aptymistyčnaj vieraj u niezaležnuju budučyniu. Adznačajecca, što architektura Koŭna adlustroŭvaje šmathrannuju pryrodu madernizmu i raskryvaje aptymistyčny mientalitet novaj dziaržavy i ambicyjnyja čakańni ad budaŭnictva novaj stalicy, jakija pieraplatajucca z tradycyjami horada i rehijona.

Maderniscki centr Koŭna. Fota: tvitar JUNIESKA
Čyrvonaj linijaj paznačany miežy abjekta Suśvietnaj spadčyny, a ciomna-šerym — madernisckija budynki, jakija ŭvajšli ŭ jahony skład. Schiema z daśje

Stalicaj Litoŭskaj Respubliki, abvieščanaj u 1918 hodzie za miesiac da abviaščeńnia BNR, pieršapačatkova była Vilnia. U hety čas u Vilni znachodziŭsia biełaruski palityčny dziejač i stvaralnik nacyjanalnaha bieła-čyrvona-biełaha ściaha Kłaŭdzij Duž-Dušeŭski, jaki, jak sam paviedamlaŭ, navat musiŭ stać ministram biełaruskich spraŭ pry litoŭskim uradzie.

Ale ŭžo ŭ 1919 hodzie paśla pachodu Žalihoŭskaha hety horad pierajšoŭ pad kantrol Polskaj Respubliki i stalica Litvy była časova pieraniesiena ŭ Koŭna. Paśla horad niekalki raz pierachodzić to ŭ savieckija ruki, to ŭ polskija. 

«…kali ŭ vieraśni 1920 h. palaki znoŭ avałodali Vilniaj, to habrejski handlar Jutan prapanavaŭ mnie miesca na svajoj padvodzie. I za niekalki dzion my j dajechali ŭ Koŭniu…» — tak uspaminaŭ svoj adjezd Duž-Dušeŭski.

Pa-litoŭsku hety horad nazyvajecca Kaŭnas, pa-biełarusku bytavali dva varyjanty: Koŭna i Koŭnia.

Na akupavanaj Vilenščynie palaki pačali dušyć jak litoŭski, tak i biełaruski nacyjanalnyja ruchi, bačačy ŭ ich niebiaśpieku ŭ svaim vaładarańni nad «kresami ŭschodnimi».

Dypłamatyčny pradstaŭnik urada BNR u dziaržavach Bałtyi Kłaŭdzij Duž-Dušeŭski (źleva) i šef Biełaruskaj vajskova-dypłamatyčnaj misii ŭ Łatvii i Estonii Kastuś Jezavitaŭ (sprava), 25 śniežnia 1919 h.

Adnojčy, kali Duž-Dušeŭski viartaŭsia ŭ Vilniu, kab naviedać svaju siamju, jaho zatrymali polskija žandary, padazrajučy ŭ supracy ź niebiaśpiečnymi elemientami (jakaja znajomaja situacyja!). 

Paśla vychadu z Łukišak 7 lutaha 1921 hoda biełaruskamu dziejaču było zrazumieła, što ŭ Vilni palaki nie daduć jamu žyćcia. Razam z žonkaj jon kančatkova pierabiraŭsia ŭ Koŭna, novuju litoŭskuju stalicu.

U 1927 hodzie jon skončyŭ budaŭničy fakultet miascovaha Litoŭskaha ŭniviersiteta, atrymaŭšy śpiecyjalnaść inžyniera-budaŭnika, što dazvoliła jamu pracavać u prajektnym biuro architektara Uładzimira (Uładasa) Dubianieckaha.

Pieranos stalicy nadaŭ mahutny impuls raźvićciu Koŭna, jaki, u adroźnieńnie ad Vilni, tady nie daciahvaŭ da staličnaha statusu. U suviazi z čym u tahačasnych architektaraŭ, vidavočna, prablem z zakazami nie było. 

Inžynier Kłaŭdzij Duž-Dušeŭski i jahonyja asnoŭnyja pabudovy ŭ Koŭnie.

Biełarus staŭ aŭtaram dziasiatkaŭ budynkaŭ u Koŭnie, Paniaviežy, Kłajpiedzie dy Šaŭlach, paśla vajny zastavaŭsia ŭ horadzie, dzie zajmaŭ pasadu zahadčyka kafiedry historyi architektury va ŭniviersitecie, a paśla prajektavaŭ dla savieckaha dziaržaŭnaha instytuta. 

Bolšaść budynkaŭ, sprajektavanych Duž-Dušeŭskim, zachavałasia da našaha času. Miarkujučy pa toj prapanovie, jakaja była padrychtavanaja litoŭcami dla JUNIESKA, niekatoryja jahonyja pabudovy ciapier naležać da Suśvietnaj spadčyny. Siarod 216 budynkaŭ, jakija byli prapanavanyja Litvoj, jość i try, čyim aŭtaram paznačany słavuty biełarus:

  • Dom Ihnasa Joninasa pa vulicy Rutu, 3 (Rūtų g. 3), pabudavany ŭ 1928 hodzie; 
  • Žyły dom Pranasa Aŭhustajcisa, raźmieščany ŭ dvary kvartała pa adrasie vulica K. Daniałajča, 7A (K. Donelaičio g. 7A) i pabudavany ŭ 1931 hodzie;
  • Žyły dom pa vulicy V. Putvinskio (V. Putvinskio g. 33), pabudavany ŭ 1933 hodzie.
Dom pa adrasie V. Putvinskio g. 33, pabudavany ŭ 1933 hodzie. Fota: Kultūros paveldo departamentas
Niečakanyja kłasičnyja detali na pomniku madernizmu. Fota: Kultūros paveldo departamentas
Detali doma pa adrasie V. Putvinskio g. 33. Fota: Kultūros paveldo departamentas

Heta davoli ścipłyja budynki, ź minimalistyčnymi srodkami vyraznaści, tym nie mienš nie pazbaŭlenyja cikavych detalaŭ, što ŭ cełym charakterna dla tahačasnaha stylu. Ale heta daloka nie ŭsia spadčyna Dušeŭskaha, bo ŭ tablicy niaredka apuskałasia suaŭtarstva abo ŭvohule nie pryvodziŭsia aŭtar.

Prajekt Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha i pierarobleny varyjant Broniusa Elśbiarhasa. Fota: KAA

U tekście 413-staronkavaha daśje, padrychtavanaha litoŭskimi śpiecyjalistami, jość ceły artykuł pra žyły dom Kazimierasa Škiemy (V. Putvinskio g. 60), jaki byŭ pabudavany ŭ 1933 hodzie byccam by pa sumiesnym prajekcie Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha i Branisłava Elśbierha. Ale nasamreč Duž-Dušeŭski admoviŭsia ad svajho aŭtarstva, kali «raptam daviedaŭsia, što moj prajekt byŭ źmienieny niejkim architektaram Elśbierham» i pa pieraroblenym prajekcie ŭžo pačali vyvodzić ścieny.

Budynak kinateatra «Metropolitain» z baram «Pale-Ale». Archiŭnyja fota.

Adnym ź pieršych značnych prajektaŭ Kłaŭdzija Duž-Dušeŭskaha možna ličyć budynak kinateatra «Metropolitain» z baram «Pale-Ale» (Laisvės al. 71), sprajektavany razam z prafiesaram Uładzimiram Dubianieckim. Sapraŭdnaje aŭtarstva prajekta dahetul nie vyśvietlena, bo prajekt Dubianieckaha adroźnivajecca ad pabudavanaha budynka, a Dušeŭski zaŭsiody zhadvaŭ jaho jak svoj.

Hałoŭny fasad «Metropolitain» byŭ, badaj, najiaskraviejšym uzoram stylu ar-deko ŭ litoŭskaj architektury. A bilety ŭ hety kinateatr byli samymi darahimi ŭ horadzie.

U 1950-ja hady budynak byŭ da niepaznavalnaści pierabudavany pad Kovienski dramatyčny teatr, jaki i siońnia raźmiaščajecca tut, aŭtentyčny vyhlad zachavali tolki zała i viestybiul. Z hetaj pryčyny samy znakamity tvor Duž-Dušeŭskaha ŭ śpis Suśvietnaj spadčyny nie patrapiŭ.

Dom Puryckisa pa adrasie Vaižganto g. 14 ciapier taksama ŭvachodzić u śpis Suśvietnaj spadčyny.

Pavodle daśledčyka Tomaša Błaščyka, siarod pryvatnych damoŭ, sprajektavanych Duž-Dušeŭskim, najbolšuju kaštoŭnaść majuć damy ministra zamiežnych spraŭ Juozasa Puryckisa (Vaižganto g. 14) i dypłamata Jonasa Aŭkštuolisa (Aušros g. 1). Da našaha času zachavalisia damy Žakiavičenie i Harunhšcisa (Trakų g. 15 i 17), advakata Uładasa Požeły (Vienybės a. 10, ciapier Putvinskio g. 41) i inžyniera Rakłajcisa (Vienybės a. 11, ciapier Putvinskis g. 43). Ź viadomych vykananych prajektaŭ nie zachavaŭsia dom Vincasa Antulisa, jaki stajaŭ na rahu praśpiekta Vitaŭta i vulicy Šavielskaj. Akramia taho, K. Dušeŭski pabudavaŭ sabie dom u rajonie Žalakalnis (Aušros g. 47, ciapier Aušros g. 59).

Z vyšej pieraličanych budynkaŭ dom Puryckisa, uźviedzieny ŭ 1932 hodzie, taksama ciapier uvachodzić u śpis Suśvietnaj spadčyny.

Taksama Duž-Dušeŭski praciahły čas pracavaŭ u Paštovym upraŭleńni pry litoŭskim Ministerstvie šlachoŭ znosin, dzie adkazvaŭ za budaŭnictva. Jon pabudavaŭ mnostva budynkaŭ pošty ŭ styli kanstruktyvizmu, u tym liku ŭ Šančei, jaki siońnia źjaŭlajecca rajonam Koŭna. Na žal, miežy, akreślenyja ŭ daśje Suśvietnaj spadčyny JUNIESKA, nie achoplivajuć hety rajon horada.

Kłaŭdzij Duž-Dušeŭski (źleva) na budoŭli. Fota ź siamiejnaha archiva Dušeŭskich

Darečy, značnuju častku hrošaj, jakija Duž-Dušeŭski zarablaŭ hetaj svajoj plonnaj architekturnaj pracaj, jon addavaŭ na biełaruskuju spravu.

Časopis «Kałośsie» pisaŭ u 1938 hodzie:

«…Muziej [Biełaruski muziej imia Ivana Łuckieviča] atrymaŭ ad staroha biełaruskaha dziejača z Koŭna inžyniera-architektara Klaŭdyjuša Dušeŭskaha paviedamleńnie, što sa svaich zarobkaŭ jon pastanaviŭ vypłačvać davoli značnuju sumu štomiesiačna na dapamohu Muzieju. […] 

Hoža adznačyć, što inžynier Dušeŭski ŭžo kala 20 hadoŭ žyvie ŭ Koŭnie i svajoj fachovaj pracaj zdabyŭ dla siabie pavažnyja materyjalnyja padstavy bytu, katoryja dali jamu mahčymaść nie tolki pabudavać dla siabie piekny dom u stalicy Letuvy, ale, jak bačym, i dapamahčy sa svaich zarabotkaŭ biełaruskaj kulturnaj ustanovie. Pažadajem, kab za jahonym prykładam pajšli i druhija zamožnyja Biełarusy, ličba katorych z hodu ŭ hod uzrastaje…».

Doŭhi čas Duž-Dušeŭski prajektavaŭ budynki pošty, adzin ź jakich siońnia znachodzicca ŭ miežach Koŭna. Fota: fejsbuk Modernizmas ateičiai

Pry hetym Kłaŭdzij Duž-Dušeŭski, zastajučysia ščyrym biełarusam, vyvučyŭ litoŭskuju movu i ź vialikaj pavahaj staviŭsia da krainy, jakaja jaho prytuliła:

«…nie pakidajučy biełaruskuju rabotu, ja zastajusia biełarusam, a taksama ž imknusia być i dobrym hramadzianinam majoj radzimy Litvy… Da Litvy staŭlusia, jak da svajoj radzimy, i chaču być karysnym i dobrym hramadzianinam, ale va ŭnutranyja spravy Letuvy nie ŭmiešvajusia, bo chaču być taktoŭnym da krainy, jakaja dała mnie prytułak…»

Nahadajem, što 25 Sakavika hetaha hoda na mahile Duž-Dušeŭskaha ŭ Pietrašunach u Koŭnie adkryli novy pomnik. Na cyrymoniju adkryćcia prylatali ŭ tym liku naščadki ŭratavanych im u vajnu jaŭrejaŭ.

Prykład Duž-Dušeŭskaha pakazvaje, što navat u ciažkich umovach emihracyi biełarusy zdolnyja dasiahać vysokich viaršyń i być pryznanymi na suśvietnym uzroŭni.

«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny

PADTRYMAĆ

Kamientary15

  • Asia
    19.09.2023
    Čarhovy ŭdar pa prapahandzie! Biełarus nidzie nie prapadzie
  • Uładź
    19.09.2023
    Ci vyjdzie ciapier łukašenkaŭskaja Biełaruś ź JUNIESKA? Usio roŭna z čarkaj dy škvarkaj jamu tam ničoha nie śviecić
  • Vołat
    19.09.2023
    Vinšuju Litvu z hetym statusam dla Koŭna, jany sapraŭdy šmat dla hetaha zrabili, asabliva ŭ minułym hodzie! Biełarusam jość čamu pavučycca

Hramadzianina Hiermanii prysudzili ŭ Biełarusi da rasstrełu4

Hramadzianina Hiermanii prysudzili ŭ Biełarusi da rasstrełu

Usie naviny →
Usie naviny

Eks-premjer Siarhiej Rumas źjaviŭsia na pachavańni Vierhiejenki FOTAFAKT6

Ryžankoŭ: U mianie i babula, i mama byli čystymi polkami52

Pucin prapanavaŭ Iranu rekordnyja abjomy rasijskaha hazu sa źnižkaj 75%4

Lidar čempijanatu Biełarusi vylecieŭ ź niatopavaha jeŭrakubka ŭžo na pieršaj stadyi kvalifikacyi

U Pinsku piensijanier uciakaŭ ź miesca ŭčynienaha im najezdu i pa darozie padbiŭ jašče dźvie mašyny

Viadomy błohier nabyŭ kvateru ŭ Polščy — voś jak heta ŭ jaho atrymałasia20

Bajden moža vyjści z vybarnaj honki ŭžo na hetyja vychadnyja12

Minski chirurh vydaŭ zbornik esteckaj prozy. Tak pa-biełarusku raniej nie pisali

U Drazdach źbirajucca zavieści płyvučyja altanki3

bolš čytanych navin
bolš łajkanych navin

Hramadzianina Hiermanii prysudzili ŭ Biełarusi da rasstrełu4

Hramadzianina Hiermanii prysudzili ŭ Biełarusi da rasstrełu

Hałoŭnaje
Usie naviny →