Гісторыя9797

Хто такі Уладзімір Катрук — карнік Хатыні, якога першым пачалі судзіць пасмяротна

8 лютага 2024 года Вярхоўны суд пачаў разгляд крымінальнай справы супраць чалавека, якога падазраюць у здзяйсненні ваенных злачынстваў. Праўда, абвінавачаны памёр яшчэ ў мінулым дзесяцігоддзі. Расказваем яго гісторыю.

Найбольш поўна і без ідэалагічных перакосаў гісторыю Уладзіміра Катрука выкладае шведска-амерыканскі гісторык Пер Андэрс Рудлінг у сваім артыкуле «Тэрор і мясцовая калабарацыя ў акупаванай Беларусі: прыклад 118-га батальёна ахоўнай паліцыі».

У разгар Другой сусветнай вайны нацысты сутыкнуліся з моцным партызанскім супраціўленнем на ўсходнім фронце. Для вырашэння гэтай праблемы былі прадпрынятыя радыкальныя сродкі. У 1942 годзе па загадзе рэйхсмаршал Германа Гёрынга ў партызанскіх раёнах неабходна было «канфіскаваць усю ежу, сагнаць на прымусовыя працы ўсіх працаздольных мужчын і жанчын і адправіць дзяцей у спецыяльныя лагеры».

З таго часу немцы пачалі рэгулярна акружаць і спальваць любую вёску, якую падазравалі ў падтрымцы партызан, а яе жыхароў расстрэльвалі, спальвалі жыўцом ці заганялі на прымусовыя работы ў Германію.

Вырашаць, спальваць вёску ці дэпартаваць яе жыхароў, павінны былі мясцовыя камандзіры Службы бяспекі (СД). У 1942 годзе немцы пачалі палітыку стварэння «мёртвых зон», дзе знішчалася ўсё, у тым ліку і людзі.

Спаленыя вёскі лічыліся партызанскімі. Не дазвалялася іх аднаўляць, а любога, каго сустракалі там, лічылі за партызана і расстрэльвалі. Лясы, дзе хаваліся партызаны, высякаліся і выпальваліся агнём.

Партызанскія зоны на тэрыторыі акупаванай Беларускай ССР. Фота: Wikimedia Commons

Да лета 1943 года партызанскі супраціў у Беларусі набыў моц. Немцы адказалі палітыкай калектыўных пакаранняў. За час акупацыі было праведзена 60 буйных і 80 драбнейшых аперацый па «заспакаенні». У выніку было знішчана 627 вёсак, чые жыхары найчасцей былі зажыва спалены карнікамі. 

118-ы батальён

Аснову 118-га батальёна ахоўнай паліцыі складалі ўкраінскія нацыяналісты з Букавіны, далучанай да Украіны ў 1940 годзе ў выніку пакта Молатава-Рыбентропа. Батальён быў часткай ультранацыяналістычнай АУН, а пасля яе падзелу ў 1940 годзе — меншага па колькасці крыла Мельніка.

900 з 2 000 членаў АУН(м) у Букавіне ўваходзілі ў так званы Букавінскі курань (батальён). Рудлінг лічыць магчымым удзел Букавінскага кураня ў забойствах у Бабіным Яры, дзе было знішчана 50-60 тысяч чалавек.

Але ўжо ў верасні 1941 года нацысты пачалі расстрэльваць ва ўсё тым жа Бабіным Яры ўкраінскіх нацыяналістаў, спачатку бандэраўцаў, а ў лістападзе — мельнікаўцаў. Букавінскі курань быў расфарміраваны, а многія яго члены, у тым ліку і афіцэры, накіраваныя ў 115-ы і 118-ы батальёны ахоўнай паліцыі. 

Начальнікам штаба 118-га батальёна стаў Рыгор Васюра. Ён быў накіраваны ў Беларусь для барацьбы з партызанамі. Батальён прыбыў у Менск у лістападзе 1942 гады і практычна адразу быў перакінуты ў вёску Плешчаніцы.

Байцы 2-й роты 118-га батальёна. 1942. Фота: Wikimedia Commons

Самай актыўнай часткай батальёна была першая рота, якая складалася пераважна з нацыяналістаў з Заходняй Украіны. Элітную частку батальёна складаў першы ўзвод першай роты, які ўзначальваў Уладзімір Катрук.

Катрук нарадзіўся ў букавінскай вёсцы Лужаны ў 1921 годзе. Тады Букавіна знаходзілася ў складзе Каралеўства Румынія. У Букавінскі курань ён уступіў у 1941 годзе, пасля рэарганізацыі якога ў паліцэйскі батальён Катрук па ўласным жаданні паступіў на службу ў трэцюю роту 115-га батальёна ахоўнай паліцыі, а затым у першую роту 118-га.

Старшыны батальёнаў шуцманшафта 102, 115 і 118. Фота на вайсковых курсах у Мінску ў 1942 годзе. Фота: Wikimedia Commons

У 118-м батальёне Катрук быў камандзірам аддзялення (Gruppenführer) першага ўзвода першай роты. Гэтая рота была найлепш узброеная і практычна цалкам складалася з украінскіх добраахвотнікаў. У аддзяленні Катрука было 10-12 чалавек. 

На тэрыторыі акупаванай Беларусі 118-ы батальён ахоўнай паліцыі браў удзел у найбольш жорсткіх аперацыях па «заспакаенні». З сакавіка па жнівень 1943 года ён удзельнічаў у аперацыях «Горнунг» («Hornung»), «Драўфгенгер» («Draufgänger»), «Котбус» («Cottbus»), «Герман» («Hermann») і «Вандсбек» («Wandsbeck»). Акрамя таго, 118-ы батальён змагаўся з польскім падпольным рухам.

Напрыклад, у ходзе аперацыі «Котбус» было забіта 13000 чалавек, а ў ходзе аперацыі «Герман» было забіта 4280 чалавек і яшчэ 654 узяты ў палон. У наяўных дакументах згадваецца прынамсі 17 такіх аперацый, у якіх прымаў удзел 118-ы батальён у тым ці іншым складзе.

Батальён служыў у Беларусі да ліпеня 1944 года, а затым накіраваўся ўслед за немцамі, якія адступілі ў Польшчу. Ва Усходняй Прусіі 115-ты і 118-ты батальёны аб'ядналі ў новы 63-ці Украінскі батальён ахоўнай паліцыі. Затым ён быў рэарганізаваны ў 30-ю грэнадзёрскую дывізію СС, якая мусіла змагацца ў Францыі. Дзясяткі членаў батальёнаў дэзертавалі яшчэ ўзімку 1942/1943 і далучыліся да Украінскай паўстанцкай арміі ў Валыні, якая вяла такую жорсткую тактыку, як і нацысты. 

Расследаванне ў СССР

Падчас судовага пасяджэння па справе Васюры

Многім былым паліцыянтам удалося схавацца ад правасуддзя. З тых, хто адступіў разам з немцамі, дадому не вярнулася больш за 30%. Прыкладна 100-120 членаў 115-га і 118-га батальёна, у асноўным украінцы, былі рэпатрыяваныя ў СССР. Большую частку з іх высылалі сілай.

Але праз бязладзіцу, якая панавала пасля вайны ў Савецкім Саюзе, многім удалося схаваць небяспечныя факты са сваёй біяграфіі ад уладаў. Былыя паліцыянты былі асуджаныя ў ліку іншых савецкіх ваеннапалонных і адпраўленыя ў лагеры, дзе прасядзелі да амністыі 1955 года, пасля якой вярнуліся да больш-менш нармальнага жыцця.

А ў пачатку 1971 года ва Упраўленне КДБ па Гродзенскай вобласці прыйшоў афіцыйны ліст з Масквы, у якім запытвалі інфармацыю пра 118-ы батальён і яго дзейнасць. КДБ прыняўся вывучаць архівы ў БССР: дзяржаўны, а таксама мясцовыя архівы ў Гродзенскай, Брэсцкай, Львоўскай і Кіеўскай абласцях. У выніку некалькім членам 115-га і 118-га батальёнаў быў вынесены прысуд.

Паказанні дае адзін з былых удзельнікаў 118-га паліцэйскага батальёна

У пачатку 1970-х гадоў былі арыштаваныя паліцыянты Кнапа і Лазінскі. Абодвух прыгаварылі да смерці, але пасля прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР змяніў прыгавор на 15 гадоў турэмнага зняволення. Затым у 1974-1975 гадах пачаўся працэс супраць Васіля Мялешкі, камандзіра першай роты 118-га батальёна. 

Мялешка першую сваю карную аперацыю ў камандным званні правёў у Чмялевічах у студзені 1943 года. На ягоным рахунку таксама Хатынь, Селішча і Зарэчча.

Разам з немцамі ён адступіў і пасля запісаўся добраахвотнікам у Французскі замежны легіён, каб пазбегнуць выдачы ў СССР. Змагаўся на баку Францыі ў Паўночнай Афрыцы. Але не дапамагло. У 1949 годзе Мялешку рэпатрыявалі ў Кіеў са спецлагера ў Германіі і пасадзілі ў турму за супрацоўніцтва з немцамі, але ў 1955 годзе, у рамках усеагульнай амністыі, яго вызвалілі.

У 1974 годзе стала вядома пра ягоную дзейнасць у якасці камандзіра роты 118-га батальёна. Мялешку пакаралі смерцю за забойства дзясяткаў цывільных асоб.

У залу суда ўносяцца 14 тамоў судовай справы Васюры

У ходзе следства па справе Мялешкі ўдалося знайсці многіх членаў 118-га батальёна ахоўнай паліцыі. Іх дзейнасць падчас вайны больш не была таямніцай. Менавіта паказанні Мялешкі выдалі Рыгора Васюру, які раней выдаваў сябе за ахвяру нацыстаў.

У 1952 годзе за супрацоўніцтва з нямецкімі акупантамі Васюру прыгаварылі да 10 гадоў турмы, але таксама ў 1955 годзе вызвалілі па амністыі. Мялешка ж давёў, што толькі выконваў жорсткія загады Васюры па знішчэнні мірнага насельніцтва.

У 1986 года Васюру таксама судзілі за масавыя забойствы і ваенныя злачынствы, сярод якіх найбольш вядомым з’яўляецца бойня ў Хатыні, калі у сакавіку 1943 года карны батальён бязлітасна знішчыў вёску і 186 яе мірных жыхароў.

Справа Васюры складалася з 14 тамоў матэрыялаў, у якіх дастаткова падрабязна расказвалася, што ж адбылося ў беларускай вёсцы 23 сакавіка 1943 года. Васюру прызналі вінаватым па ўсіх пунктах абвінавачання і прыгаварылі да смяротнага пакарання. Прысуд прывялі ў выкананне ў 1987 годзе.

Сведкі, якія пацярпелі ад карных аперацый немцаў і калабарацыяністаў

Расследаванне па Хатыні праводзілася вельмі сур'ёзна. Беларуская вайсковая акруга выдзеліла дзве машыны і некалькіх следчых, якія ездзілі па ўсёй рэспубліцы і дапытвалі сведкаў, як ахвяр, так і злачынцаў. Усе паказанні пераправяраліся ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР. Падчас расследавання справы Васюры былі дапытаны 26 былых паліцыянтаў. У Мінскі суд прывезлі Кнапа і Лазінскага, якія адбывалі тэрмін у лагеры ў Комі ў АССР.

У 1986 годзе было вызначана, што 118-ы батальён ахоўнай паліцыі браў удзел не толькі ў расправе ў Хатыні, але і быў замяшаны ў знішчэнні такіх вёсак, як Чмялевічы, Кацялі, Зарэчча, Баброва, Асавы, Макаўе і Убор’е.

Справа Катрука

У час расследавання спраў Мялешкі і Васюры савецкая пракуратура зацікавілася Уладзімірам Катруком, сяржантам 118-га батальёна ахоўнай паліцыі. 

З пратакола допыту В. А. Мялешкі 28 мая 1973 г.:

«Неўзабаве драўляны хлеў з людзьмі загарэўся. … Людзі зламалі дзверы і спрабавалі ўцякаць. Па іх быў адкрыты агонь з кулямётаў, выстаўленых у месцах, пра якія я сказаў вышэй. Стралялі таксама і аўтаматчыкі па мірных жыхарах, якія ўцякалі. Страляў Катрук, я бачыў гэта сам, а таксама расстрэльвалі іх з аўтамата тыя карнікі, якія знаходзіліся на іншым фланзе … Адначасова з тым, як агонь быў адкрыты па людзях, якія спрабавалі выскачыць з хлява, тыя ж карнікі стралялі па людзях, якія знаходзіліся ў ім. Тыя, хто спрабаваў выратавацца, тут жа падалі, падкошаныя кулямі. Такіх, хто хацеў выскачыць з хлява, было некалькі чалавек. Усе ж астатнія людзі знаходзіліся ў ім. Агонь па хляве вялі з кулямётаў, аўтаматаў, вінтовак».

З пратакола допыту І. Л. Петрычука 31 мая 1973 г.:

«… я разгледзеў Смоўскага, Кернера, Вінніцкага, Германа, Нарадзька, Луковіча, Лакусту, Катрука, Думіча і Кнапа сярод карнікаў, якія знаходзіліся каля хлява. Карнікамі, якія знаходзіліся там, і быў адкрыты па хляве з людзьмі агонь. Памятаю, што па хляве вялася стральба са станковага кулямёта доўгімі чэргамі. … Амаль адначасова, як была адкрыта стральба, загарэўся хлеў з людзьмі. Асуджаныя на гібель людзі пачалі крычаць. Крыкі разносіліся па ўсёй вёсцы. Карнікі, не спыняючы агню з кулямёта, расстрэльвалі людзей у хляве».

Карная аперацыя «Котбус». 1943. Фота: БелТА

Пасля вайны Катрук, які камандаваў аддзяленнем першага ўзвода першай роты, ратуючыся ад выдачы ў СССР, некалькі гадоў служыў у Французскім замежным легіёне, як і Мялешка. У 1951 годзе пад выдуманым імем іміграваў у Канаду, падаўшы несапраўдную інфармацыю аб сваёй дзейнасці ў час вайны, каб атрымаць дазвол на жыхарства.

У пачатку 1950-х гадоў ад сваякоў Катрука, якія засталіся ва Украіне, супрацоўнікі КДБ праз пагрозы патрабавалі ягоную фатаграфію. Кадэбэшнікі вярнуліся ў часы Гарбачова, зноў патрабуючы раскрыць ім, дзе знаходзіцца іхні сваяк.

Дакладнае месца пражывання і фотаздымак раздабыла савецкая разведка. Паводле гэтай інфармацыі мінскі пракурор праз Міністэрства замежных спраў СССР даслаў афіцыйны ліст канадскім уладам з просьбай выдаць Катрука ў Беларусь для суду.

У 1980-х гадах савецкія ўлады не раз спрабавалі скарыстацца тэмай ваенных злачынстваў у палітычных мэтах, у тым ліку каб дыскрэдытаваць украінскіх эмігрантаў у заходніх краінах. Дзеля гэтай мэты ў СССР на англійскай мове апублікавалі шэраг кніг па тэме.

Падчас судовага пасяджэння па справе Васюры

Канадскія ўлады, якіх СССР раней не раз галаслоўна абвінавачваў у тым, што тыя хаваюць ваенных злачынцаў, да чарговага патрабавання савецкага боку паставіліся непрыязна, заявіўшы, што па названым адрасе гэтая асоба не пражывае.

Аднак у лютым 1985 года канадскія ўлады стварылі адмысловую камісію пад кіраўніцтвам адстаўнога суддзі Жуля Дэшэна для расследавання сцвярджэнняў, што краіна ператварылася ў прытулак для нацысцкіх ваенных злачынцаў. Імя Катрук узначальвала спіс «бягучых спраў» камісіі. Але ў самім СССР справу на Катрука так і не паспелі завесці.

15 жніўня 1996 года Міністэрства грамадзянства і іміграцыі Канады апавясціла Катрука аб тым, што яго грамадзянства будзе анулявана за «супрацоўніцтва з нямецкімі ўладамі на тэрыторыі Украіны і Беларусі і за удзел у здзяйсненні злачынстваў у дачыненні да цывільнага насельніцтва Беларусі ў час службы ва ўкраінскім 118-м батальёне ахоўнай паліцыі».

У канадскім судзе Катрук адмаўляў удзел сваёй роты ў якіх-небудзь буйных аперацыях. Паводле яго слоў, іх размясцілі ў Плешчаніцах, а затым вясной 1943 года разам з батальёнам перавялі ў польскую вёску Эві. Там яны заставаліся да наступу савецкіх войскаў вясной 1944 года.

Катрук наступным чынам апісаў заданні батальёна:

«Абарона вяскоўцаў, іхных харчоў і іхнага рыштунку ад пагроз разнастайных партызанскіх сілаў — правых польскіх партызанаў, левых польскіх партызанаў, беларускіх партызанаў, савецкіх партызанаў. Кожная з партызанскіх груповак мела адну патрэбу і ў іх было нешта агульнае: усе яны здзяйснялі набегі на вёскі, каб забраць харчы і забяспечыць уласнае выжыванне і дзейнасць».

Ён сцвярджаў, што ніколі не адкрываў агонь у Плешчаніцах і Эві. Але гэтаму супярэчылі паказанні іншага паліцыянта Хрэнава, які служыў з Катруком. Хрэнаў пад прысягай паведаміў канадскім уладам, што Катрук прысутнічаў пры спаленні іншых беларускіх вёсак, такіх як Чмялевічы, і назваў яго актыўным удзельнікам барацьбы з партызанамі ў Беларусі.

Паказанні Хрэнава адпавядаюць паказанням іншых паліцыянтаў, якія ў 1974 годзе, падчас суда над Мялешкам, успаміналі, як Катрук разам з Лакустам праводзілі пакаранні смерцю членаў батальёнаў, якіх падазравалі ў спробе ўсталяваць кантакты з партызанамі. 

Ранні і позні фотаздымкі Уладзіміра Катрука. Скрыншот відэа «Беларусь 1»

У сваім заключэнні суддзя Дж. Надоі ў сваім вердыкце ад 29 студзеня 1999 года суддзя адзначыў: 

«Я знаходжу цяжкім, калі не немагчымым, давяраць паказанням адказчыка, згодна з якімі ён не браў удзелу ні ў адной важнай ваеннай аперацыі, калі яго батальён знаходзіўся ў Беларусі. Гэта проста неімаверна. Я мяркую, што адказчык мусіў удзельнічаць прынамсі ў некаторых з гэтых аперацый у 1942—1944 гг. Адказчык быў прыкметным байцом батальёна, і адказваў за яго 1-ы ўзвод. Сп. Хрэнаў успамінае, што Катрук быў «актыўным удзельнікам». Я раблю выснову, што адказчык, як баец 118-га батальёна, браў удзел у аперацыях сваёй роты, і значыць, бясспрэчна быў уцягнуты ў змаганне з партызанамі непрыяцеля.

Хоць я не маю цяжкасці з гэтай высновай, я не гатовы, зыходзячы са сведчанняў, якія былі мне прадстаўленыя, рабіць выснову, што Катрук удзельнічаў у здзяйсненні зверстваў супраць цывільнага насельніцтва ў Беларусі. У мяне недастаткова фактаў, каб зрабіць такую выснову.

На маю думку, немагчыма выводзіць на падставе аднаго заключэння д-ра Месершміта, што адказчык здзяйсняў ваенныя злачынствы. Таму я лічу, што ісцец не даказаў, што адказчык удзельнічаў у здзяйсненні ваенных злачынстваў ці што ён здзяйсняў ваенныя злачынствы. Ісцец не выклікаў сведкаў, якія маглі б ідэнтыфікаваць адказчыка як здзяйсняльніка зверстваў супраць мірнага насельніцтва».

Суд прыйшоў да высновы, што Катрук «атрымаў канадскае грамадзянства за кошт наўмыснага ўвядзення ў зман, махлярства або за кошт утойвання важных абставін, якія супярэчаць «Закону аб грамадзянстве», але ў маі 2007 года канадскія ўлады коратка і без тлумачэнняў паведамілі Катруку, што не збіраюцца пазбаўляць яго грамадзянства.

Такім чынам Катрук пазбег дэпартацыі ў СССР і працягваў працаваць пчаляром у Армтауне, непадалёк ад Манрэаля. 

Пасля расійскай агрэсіі супраць Украіны і акупацыі Крыма ў 2014 годзе, адносіны Расіі з заходнімі краінамі і ў тым ліку Канадай сталі яшчэ больш напружанамі. Патрабаванні Следчага камітэта Расіі ў пачатку мая 2015 года вярнуць Катрука, каб ён мог паўстаць перад судом, былі праігнараваныя. А ў канцы месяца сталі неажыццяўляльнымі — былы карнік памёр ад інсульту 22 мая на 94-м годзе свайго жыцця. 

Магіла Уладзіміра Катрука ў Канадзе. Скрыншот відэа «Беларусь 1»

У сувязі з гэтым Следчы камітэт Расіі закрыў крымінальную справу ў дачыненні да Катрука.

Да суда не дайшла справа не толькі Катрука.

Нацысцкія правадыры Адольф Гітлер, Генрых Гімлер і Ёзэф Гёбельс так і не паўсталі перад судом, бо здзейснілі самагубства незадоўга да канца вайны. Міжнародны вайсковы трыбунал прыняў рашэнне не прыцягваць іх да судовай адказнасці пасмяротна, але і без прысуду яны засталіся ў гісторыі палачамі мільёнаў людзей. 

«Наша Нiва» — бастыён беларушчыны

ПАДТРЫМАЦЬ

Каментары97

  • Зондер
    13.01.2024
    Совинформ,ну ясное дело,для таких как ты,он герой который боролся против СССР. Ну-ну...
  • Краснапузаму
    13.01.2024
    Зондер, а што з СССР не трэба было змагацца?
  • Ян Норман
    13.01.2024
    Совинформ, Як бы далі нам інфармацыю пра нач.штаба-украінца.А хто быў камандзірам?Дзе,калі і з каго быў першапачаткова створаны гэты батальён?Што за "гнілая сялёдка" тут надрукаванаа?

Удзельнік апазіцыйнага руху Віталь Лухвіч выявіўся платным міліцэйскім стукачом8

Удзельнік апазіцыйнага руху Віталь Лухвіч выявіўся платным міліцэйскім стукачом

Усе навіны →
Усе навіны

Перасаджвацца ў іншы аўтобус у чарзе на мяжы больш нельга? Здаецца, так2

Лукашэнка прапанаваў адсякаць рукі тым, хто крадзе ў сельскай гаспадарцы6

Акадэмія навук распрацавала інструкцыю па знішчэнні «экстрэмісцкіх» кніг у бібліятэках11

«Заснулі на Каліноўскага, прачнуліся на Машэрава». У Кобрыне за ноч прыбралі паказальнікі з прозвішчам Каліноўскі ВІДЭА2

Грамадзяніна Германіі прысудзілі ў Беларусі да расстрэлу15

Зніклага ў Польшчы беларуса знайшлі ў Варшаве збітым і без дакументаў10

«Вада пранікла ўнутр, запоўніла салон мне па пояс, рукі трэсліся». Хто тая дзяўчына з запамінальнага фота мінскага патопу3

У Беларусі пачалася перадвыбарчая агітацыя за Лукашэнку ФОТАФАКТ32

Сусветныя цэны на каву б'юць рэкорды. Кошт вашага латэ пад пагрозай5

больш чытаных навін
больш лайканых навін

Удзельнік апазіцыйнага руху Віталь Лухвіч выявіўся платным міліцэйскім стукачом8

Удзельнік апазіцыйнага руху Віталь Лухвіч выявіўся платным міліцэйскім стукачом

Галоўнае
Усе навіны →