Śviet1818

Čamu Małdova admaŭlajecca ad małdaŭskaj movy

2 sakavika parłamient Małdovy pryniaŭ u pieršym čytańni zakon, jaki paśla druhoha čytańnia ŭniasie «techničnyja praŭki» ŭ artykuł 13.1 Kanstytucyi krainy. Jon budzie hučać: «Dziaržaŭnaj movaj Respubliki Małdova źjaŭlajecca rumynskaja mova».

U zale pasiadžeńnia parłamienta Respubliki Małdova. Skrynšot videa YouTube-kanała Euronews

Źmieny Asnoŭnaha zakona zabaronienyja va ŭmovach nadzvyčajnaha stanovišča, tamu parłamientaryi skarystalisia jurydyčnaj normaj, jakuju ŭ 2017 hodzie prapanavaŭ Kanstytucyjny sud krainy. Jany ŭnosiać nie «źmieny», a «techničnyja praŭki».

Takija terminy, jak «małdaŭskaja mova», «dziaržaŭnaja mova», «aficyjnaja mova», pavinny źniknuć z zakonaŭ i padzakonnych aktaŭ, jakija dziejničajuć u krainie, i buduć zamienieny na termin «rumynskaja mova». Časam heta budzie niaprosta, bo treba budzie ŭnieści źmieny ŭ miždziaržaŭnyja i mižuradavyja pahadnieńni. A heta možna zrabić sa zhody abodvuch bakoŭ.

Jak źjaviłasia małdaŭskaja mova

Nasamreč asobnaj małdaŭskaj movy nie isnuje. Usio pačałosia jašče ŭ časy Rasijskaj Impieryi, kali ŭ 1812 hodzie pa vynikach Bucharesckaha miru Asmanskaja Impieryja sastupiła Rasii ŭschodniuju častku Małdaŭskaha Kniastva — Biesarabiju. U 1861 hodzie zachodniaja častka kniastva abjadnałasia z Vałašskim Kniastvam. Z 1881 hoda heta abjadnańnie stała Karaleŭstvam Rumynija.

Va ŭschodniaj častcy byłoha Małdaŭskaha Kniastva piśmovaść raźvivałasia na asnovie kirylicy, a ŭ zachodniaj častcy ŭ 1862 hodzie adbyŭsia pierachod na łacinicu.

Z 1918 pa 1940 hod Biesarabija ŭvachodziła ŭ skład Rumynii. Na terytoryi Prydniastroŭja savieckija ŭłady zasnavali Małdaŭskuju ASSR (u składzie Ukrainskaj SSR) i imknulisia ŭsimi srodkami padkreślić adroźnieńni pamiž rumynami i žycharami levabiarežža Dniastra.

Hałoŭnaj była kampanija pa samaidentyfikacyi małdavan jak asobnaha naroda. Dla hetaha ŭ 1920-ch hadach byŭ raspracavany małdaŭski ałfavit na asnovie kirylicy, małdaŭskaja mova była abvieščana asobnaj movaj, a nie dyjalektam rumynskaj.

U 1932 hodzie pa dyrektyŭnym ukazańni CK Kampartyi Ukrainy małdaŭskaja mova była pieraviedziena na łacinicu. U vyniku nastupnych reformaŭ movy da 1938 hoda jana stała identyčnaj rumynskaj. Ale ŭžo pa rašeńni z Maskvy jana (jak i inšyja movy savieckich respublik) była viernuta na kiryličny ałfavit.

U 1940 hodzie SSSR viarnuŭ sabie Biesarabiju. Na karcie ŭźnikła Małdaŭskaja SSR. Z pačatkam vajny Hiermanii z SSSR respublika była akupavana rumynskimi vojskami. Paśla pieramohi Małdavija znoŭ viarnułasia pad kantrol Savieckaha Sajuza.

Štučna stvoranaja «małdaŭskaja mova» zastavałasia aficyjnaj da kanca 1980-ch hadoŭ. Pa rašeńni parłamienta respubliki ad 31 žniŭnia 1989 hoda mova viarnułasia na łacinskuju hrafiku. Hety dzień da siońnia źjaŭlajecca dziaržaŭnym śviatam i vychadnym dniom.

Admietna, što ŭ Dekłaracyi ab niezaležnaści Małdovy ad 27 žniŭnia 1991 hoda havorycca ab «abviaščeńni rumynskaj movy dziaržaŭnaj».

Mova jak instrumient palityčnaj baraćby i ŭpłyvu

Niahledziačy na abviaščeńnie rumynskaj movy dziaržaŭnaj, moŭnaje pytańnie kančatkova nie było vyrašana. Jano stała instrumientam palityčnaj baraćby.

U 1994 hodzie, kali prymali Kanstytucyju Małdovy, pa patrabavańni levych sił zamiest «rumynskaj movy» ŭ joj była zafiksavanaja «małdaŭskaja».

A ŭ časy praŭleńnia kamunista Uładzimira Varonina (2001—2009) linhvistyčna absurdnaje pytańnie ab naźvie movy pieratvaryłasia ŭ pytańnie identyčnaści. Nie admaŭlajučy taho, što movy adnolkavyja, ułady nastojvali na tym, što Małdova bolš staražytnaja, čym Rumynija, a tamu nazva movy pavinna zastavacca.

Supiarečnaść pamiž zamacavańniem u Dekłaracyi ab niezaležnaści rumynskaj movy ŭ jakaści dziaržaŭnaj, a ŭ Kanstytucyi małdaŭskaj stała temaj dla razhladu ŭ Kanstytucyjnym sudzie. Jon pastanaviŭ, što Dekłaracyja maje bolšuju jurydyčnuju moc.

Moŭnaje pytańnie vykarystoŭvaje i Rasija. Naprykład, u padkantrolnym joj Prydniastroŭi małdaŭskaja mova razhladajecca jak asobnaja.

Aficyjny pradstaŭnik MZS Rasii Maryja Zacharava nazvała hałasavańnie ŭ parłamiencie za pierajmienavańnie małdaŭskaj movy ŭ rumynskuju «demakratyjaj pa-amierykansku» i «admovaj ad rodnaj movy». Ministr zamiežnych spraŭ i jeŭraintehracyi Niku Papiesku prakamientavaŭ hetuju reakcyju Maskvy:

«U Respublicy Małdova razmaŭlajuć na rumynskaj movie, i ni adna kraina nie maje maralnaha, jurydyčnaha i palityčnaha prava kamientavać heta. Mova, na jakoj my havorym, naležyć nam. Rašeńnie ab tym, jak my nazyvajem hetuju movu, naležyć nam, i absalutna ni adna kraina ŭ śviecie nie maje maralnaha, jurydyčnaha i palityčnaha prava kamientavać hetyja rečy. Na rumynskaj movie havorać u Małdovie. Respublika Małdova maje supolnuju historyju, kulturu i movu z Rumynijaj».

Kamientary18

  • Bhagawan
    04.03.2023
    Rumynskaja imperyja pračynajecca!
  • Zmicer
    04.03.2023
    U ih atrymalasja! I u nas tak budze.
  • Kažan
    04.03.2023
    A, kali my ŭžo pierajmienujema svahu nový ŭ Litvinskuju?

Dar‘ja Łosik vyjšła na svabodu pa pamiłavańni16

Dar‘ja Łosik vyjšła na svabodu pa pamiłavańni

Usie naviny →
Usie naviny

Byłuju žonku śpievaka Rusłana Muśvidasa taksama sudzili za pratesty

Palitviazień Dzianis Ivašyn prysłaŭ baćkam parady, jak pieražyć śpioku: Nijakich vychadaŭ u ciaplicu

50 dzieciam admovili. U biełaruskamoŭnaj himnazii Vilni zamała miescaŭ, baćki prosiać nabirać bolš kłasaŭ11

Iłan Mask zajaviŭ, što zhubiŭ syna z-za błakataraŭ pałavoha vyśpiavańnia24

U Franciška Skaryny ŭ Prazie skrali piaro — heta zdaryłasia nie ŭpieršyniu3

Zamiežniki pišuć u sacsietkach, što źbirajucca ŭ Biełaruś pa biaźvizie. A ich uprošvajuć pieradumać11

Paŭła Łatušku vyklikali ŭ polskuju prakuraturu2

Rasijski vajskoviec, jakoha nibyta siońnia ŭzarvali ŭ Maskvie: Ja žyvy, siadžu na pracy

Śpievaka — pastajannaha ŭdzielnika aficyjnych kancertaŭ — buduć sudzić za pratesty1

bolš čytanych navin
bolš łajkanych navin

Dar‘ja Łosik vyjšła na svabodu pa pamiłavańni16

Dar‘ja Łosik vyjšła na svabodu pa pamiłavańni

Hałoŭnaje
Usie naviny →