Mierkavańni2727

Hety fiłosaf pisaŭ pra vinu krainy-ahresara i toje, chto pavinien nieści adkaznaść. Jaho razvahi majuć značeńnie i dla nas

Niamiecki fiłosaf Karł Jaśpiers pravioŭ usiu Druhuju suśvietnuju ŭ Hiermanii, ale nie byŭ zamiešany ŭ suviaziach z nacystami i žyŭ pad pahrozaj aryštu. Tamu paśla vajny, kali nadyšoŭ čas niamieckaha pakajańnia, jaho aŭtarytetu chapiła, kab stać adnym ź idejnych architektaraŭ pieraasensavańnia toj vajny narodam, jaki jaje raspačaŭ. 

Fota: VK Pieršamajskaha rajkama BRSM

24 lutaha 2022 hoda, kali rasijskaja armija napała na Ukrainu ŭ tym liku i ź biełaruskaj terytoryi, Biełaruś pieratvaryłasia ŭ krainu-suahresara. Šmat chto z nas, kali bačyŭ kadry bambardzirovak, kryvi i śloz, zadavaŭ sabie pytańnie: a ci moh ja niešta zrabić, kab usiaho hetaha nie było? Ci jość u hetym maja vina?

Niemcy paśla Druhoj suśvietnaj prachodzili šlach pakajańnia. Pra palityčnuju adkaznaść hetaha naroda Karł Jaśpiers razvažaŭ u tvory «Pytańnie pra vinavataść».

Krychu pra pazicyju samoha fiłosafa. Jaśpiers nikoli nie padtrymlivaŭ ni nacyzm, ni kamunizm, ni tatalitaryzm, zatoje vieryŭ u humanistyčnyja ideały, indyvidualnuju svabodu i abmiežavańnie funkcyj urada. Jon byŭ žanaty z chryščonaj jaŭrejkaj i razychodziŭsia ŭ pohladach ź inšym vialikim niamieckim fiłosafam Marcinam Chajdehieram praz toje, što Chajdehier padtrymlivaŭ nacyzm.

U 1937 hodzie Jaśpiersa pazbavili zvańnia prafiesar, ale jon praciahvaŭ pracavać «u stoł». Da samaha padzieńnia nacyzmu jon čakaŭ, što pa jaho pryjduć. A paśla vajny viarnuŭsia da vykładańnia i pračytaŭ šerah lekcyj, što i lehli ŭ asnovu jaho «Pytańnia pra vinavataść».

Tut treba skazać, što ŭ 1945 hodzie niemcy byli nie nadta nastrojenyja na pakajańnie. U častkach Hiermanii, akupavanych zachodnimi krainami, pravodziłasia infarmacyjnaja kampanija z metaj naviazać niemcam adčuvańnie viny, ale hramadstva, jakoje znachodziłasia ŭ depresii i rasčaravańni, nie było da hetaha zdolnaje. Što da niamieckich rehijonaŭ, dzie paźniej utvaryłasia HDR, to tam uvohule sprabavali pazbavicca ad lubych napaminaŭ pra tatalitarnaje minułaje.

Fota: sacsietki

Ale pra vinu kazali niamieckija intelektuały, i hołas Jaśpiersa byŭ adnym z samych hučnych. Fiłosaf śćviardžaŭ: tak, narod adkazvaje za svaju dziaržaŭnaść, i kožny niemiec adkazny za złačynstvy Viermachta. Jon admaŭlaŭ, adnak, toje, kab ślepa naviazvać niemcam kalektyŭnuju vinu, i dziela hetaha padzialiŭ fienomien viny na čatyry typy:

  • Palityčnaja adkaznaść, jakuju niasie kožny niemiec i praź jakuju jon musić pakryvać naniesienuju škodu ŭ jurydyčna ŭstalavanaj formie. Niemiec musić pakutavać ad vyniku dziejańniaŭ pieramožcaŭ.
  • Kryminalnaja adkaznaść, jakaja datyčyć niepasredna tych, chto ździajśniaŭ złačynstvy.
  • Maralnaja adkaznaść, to-bok adkaznaść pierad ułasnym sumleńniem za zroblenaje.
  • Mietafizičnaja adkaznaść za toje, što čałaviek nie zdoleŭ pieraškodzić złačynstvu.

Jaśpiers taksama adździalaŭ aktyŭny ŭdzieł u złačynstvach ad pasiŭnaha i razvažaŭ pra toje, chto maje prava pryznavać čałavieka ŭ niečym vinavatym. Kryminalnuju vinu vyznačaje sud, palityčnuju — prynaležnaść da inšaj krainy, a voś za maralnuju i mietafizičnuju vinu zbolšaha adkaznaje naša sumleńnie, chiba što ŭ vypadku z maralnaj vinoj mahčyma abmierkavać jaje ź blizkimi ludźmi.

A jašče niamiecki fiłosaf adkazvaje ŭsim tym, chto ličyć, što vajna i złačynstvy ich radzimy — nie ich sprava, i chto prosta ličyć, što jon «pa-za palitykaj»: «Chtości spytaŭ: ci niasuć narody vinu za kiraŭnikoŭ, jakich jany ciarpiać? Naprykład, Francyja za Napaleona. Majecca na ŭvazie, što pieravažnaja bolšaść išła za Napaleonam, žadała mahutnaści i słavy, jakija jon zdabyŭ. Napaleon byŭ mahčymy tolki tamu, što francuzy žadali jaho. Jaho vielič — dakładnaść, ź jakoj jon zrazumieŭ, čaho čakali narodnyja masy, što chacieli čuć, jakich chacieli iluzij, jakich materyjalnych kaštoŭnaściej».

Fota: pres-słužba MUS

U pieršyja hady paśla vajny Jaśpiersa nie razumieli, dy i jon sam bačyŭ, što ŭ palityčnym klimacie Hiermanii zachoŭvajucca zhubnyja, ź jaho punktu hledžańnia, pohlady. Chutka fiłosaf pierajechaŭ u Šviejcaryju, a jaho kaleha Channa Arent, jakaja emihravała jašče da pieramohi, tak i nie viarnułasia na radzimu. U tym hramadstvie panavali, naprykład, palarnyja pohlady na Niurnbierhski trybunał, jaki časam usprymali jak pravasudździe ad pieramožcaŭ. U kancy 1952 hoda 37% apytanych žycharoŭ FRH kazali, što krainie było b lepš bieź jaŭrejaŭ, i navat u 1965 hodzie takich było 19% siarod apytanych.

Vinu zaŭsiody lahčej pryznavać, kali jana nie tvaja. Z časam vyrasła novaje pakaleńnie, jakoje nie ŭdzielničała ŭ tym, što rabili jaho baćki, i jano pahadziłasia pierahledzieć nacysckaje minułaje krainy. Inakš nie było b padziei 7 śniežnia 1970 hoda, kali niamiecki kancler Vili Brant u znakamitym žeście staŭ na kaleni pierad pomnikam hierojam Varšaŭskaha hieta. I nie było b 80-ch, kali pieraasensavańnie minułaha narešcie stała spravaj usiaho niamieckaha naroda.

Karł Jaśpiers prakładaje praz pryznańnie viny šlach da palityčnaj svabody — i nacyjanalnaj, i asabistaj; i dla jaho niamieckaje ačyščeńnie — abaviazkovaja reč. Ź inšaha boku, jon nie admaŭlaje taho, što na šlachu Hitlera ŭ svoj čas mahli akazacca zamiežnyja krainy. Intelektuał zhadvaje nastroi ŭ svaim asiarodździ ŭ 1933 hodzie, kali šmat nadziej było źviazana ź inšymi krainami. Mahčyma, choć niechta ź ich prymie rašeńnie pra vajennuju interviencyju ŭ Hiermaniju, pakul jašče choć niešta možna vypravić? 

Ale składvajecca inakš: 14 lipienia 1933 hoda nacysckaja partyja robicca dziaržaŭnaj i ŭžo 20 lipienia Vatykan pieršym i nie apošnim pryznaje lehitymnaść hitleraŭskaha ŭrada.

Jaśpiers paraŭnoŭvaje hitleraŭskuju Hiermaniju z turmoj, ź jakoj, kali ty ŭžo tam apynuŭsia, nijak nie vybracca biez starońniaj dapamohi. Jon uspaminaje, što pieršymi viaźniami kancłahieraŭ byli sami niemcy, dy i paśla pačatku vajny niamieckich viaźniaŭ u łahiery było bahata. Heta ŭkazvaje, pavodle fiłosafa, na toje, što supraciŭ unutry Hiermanii byŭ zaŭsiody, ale ž uzrovień teroru ŭ krainie amal nie davaŭ jamu šansaŭ na pośpiech.

Ci śviedčać hetyja i inšyja adznačanyja fiłosafam varyjanty apraŭdańniaŭ pra toje, što hramadzianie tatalitarnaj krainy-ahresara musiać źniać ź siabie vinu? Zusim nie. Fiłosaf tolki pratestuje suprać taho, kab hetaja vina była naviazanaj, štučnaj i aŭtamatyčna kalektyŭnaj.

Toje, što treba i što moža dać pačatak novamu hramadstvu, — heta ščyraje asensavańnie svajoj viny, jakoje musić iści ad razumieńnia taho, što ty moh zrabić inakš, ale nie zrabiŭ.

Jano ŭ Jaśpiersa padobnaje da chryścijanskaj mietanoji — pakajańnia, u centry jakoha źmianieńnie rozumu, sproba pierajnačyć svaje pavodziny i, narešcie, pačać žyć pa-inšamu, nie «pa-za palitykaj», a jak žyvy i abaznany hramadzianin svajoj krainy.

«Što jano, nasielnictva, viedaje pra svaju adkaznaść — heta pieršaja prykmieta abudžanaj u im palityčnaj svabody. Tolki kali jość i pryznajucca takija viedy, svaboda sapraŭdy prychodzić, a nie zastajecca tolki źniešnim damahańniem niesvabodnych ludziej. Unutranaja palityčnaja niavola pasłuchmianaja, a ź inšaha boku, jana nie pačuvajecca vinavataj. Uśviedamleńnie svajoj adkaznaści — heta pačatak unutranaha pieravarotu, jaki imkniecca ažyćciavić palityčnuju svabodu», — pisaŭ Jaśpiers.

Fota: Alexandr Zemlianichenko Jr / AP Photo

Ale što ŭ atmaśfiery tatalnaha teroru i strachu ŭziać na ŭzbrajeńnie? Jak pamienšyć svaju vinu, kali turma vakoł nas užo zbudavanaja i ŭmacavanaja, i buryć svaimi rukami jaje ścieny my nie hatovyja? Pra heta kaža inšy aŭtar, jaki ŭ časy lekcyj Jaśpiersa pra niamieckuju vinavataść znachodziŭsia za ścienami HUŁAHa, — Alaksandr Sałžanicyn. U svaim ese «Žyć nie pa chłuśni» jon prapanuje ŭziać na ŭzbrajeńnie taki mietad:

«Hvałtu niama čym prykrycca, akramia chłuśni, a chłuśnia moža trymacca tolki hvałtam. I nie kožny dzień, nie na kožnaje plačo kładzie hvałt svaju ciažkuju łapu: jon patrabuje ad nas tolki pakory chłuśni, štodzionnaha ŭdziełu ŭ chłuśni — i ŭ hetym usia viernapaddanaść.

I tut voś lažyć samy prosty, samy dastupny kluč da našaha vyzvaleńnia, jakim my hrebujem: asabisty niaŭdzieł u chłuśni! Niachaj chłuśnia ŭsio nakryła, niachaj chłuśnia panuje nad usim, ale ŭ samym małym upromsia — niachaj kiruje nie praź mianie! I heta — prarez va ŭjaŭnym kole našaj biaździejnaści! — samy lohki dla nas i samy razburalny dla chłuśni. Bo kali ludzi adšturchoŭvajuć ad siabie chłuśniu — jana prosta pierastaje isnavać».

«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny

PADTRYMAĆ

Andrej Skurko: Ctaranna zachoŭvajučy dekaracyi minułaha, čałaviek padśviadoma imkniecca da bieśśmiarotnaści

Pra «iluziju Babaryki» i «niepradkazalnaje, jakoje nas čakaje». Historyk Frydman paraŭnoŭvaje łukašyzm ź inšymi dyktaturami i ŭpeŭnieny, što moładź spytaje: «Jak tak atrymałasia, što ŭsio navokał rasijskaje?»

«Śviadoma ci padśviadoma, ale ŭsie ŭ Biełarusi razumiejuć, što ŭsio zaležyć ad tych, chto trymaje ŭ rukach zbroju»

Kamientary27

  • žnivień
    08.03.2023
    Sumniajusia, što biełarusy hatovyja da pryznańnia maralnaj viny za Łukašyzm. Za toje, što byli vniepolitiki, za toje, što siabravali ź jabaćkami, za toje, što zapluščvali vočy na falsifikacyi, bo heta ž načalnik falsificyravaŭ i svarycca nie treba. Za toje, jak zdavali apazicyjanieraŭ hubaziku, bajučysia zastacca biez premii, za toje, jak falsifikavali, bajučysia zvalnieńnia, za toje, što chavali i pryčmokivali z ruk Łukašenki haścincy, kuplenyja na henuju kryvavuju rasiejskuju naftu.
    Kožny moh zrabić na 20% bolš, ale nie zrabiŭ. Ustavić słaŭco pa-biełarusku. Raz na hod u kramie paprasić kiłbasu vendžanuju, a nie kołbasu vialenuju.Ale nie zrabili i svajoj pamiarkoŭnaściu i bieschrybietnaściu pieratvaryli svoj dom u filijał ada, najhoršy režym na płaniecie. Čamu u Rasiejcaŭ nie kalečać nastolki masava, jak u Biełarusi? Moža tamu, što bajacca taho, na što zdolnaja pjanaja matraśnia, a biełarus - sahniecca navat nie pad dubinkaj, a ad strachu jak by čaho nie vyjšła.
  • Dzianis
    08.03.2023
    žnivień, a potym budzieš ździŭlacca, čamu heta "narodziec" moh, ale nie zrabiŭ. bo takija jak ty naviazvalniki viny i amatary prysaromieć jašče ŭ 1994-m hodzie adbili ŭ naroda žadańnie iści za vami. to "pa-biełarusku z pamyłkami havorycie", to "historyi nie viedajecie", to jašče što. vializnaja kolkaść ludziej u 2020-m hodzie pračnułasia abo navat pierajšła z "taho" boku na bok praŭdy, a niekatoryja, zamiest taho kab ich padtrymać, pačali voś hetaje haŭno lić u styli "a dzie vy byli raniej, čamu vy tak doŭha spali, ach vy takija siakija" 
  • nie taki jak jość
    08.03.2023
       Bolšaść biełarusaŭ nie atajasamlajuć siabie ni z łukoj ni z hubazikam ni ź inšymi prykarytnymi, tamu i nie chočuć nieści adkaznaść za ich učynki. 
       Mahčyma ŭsio było b inakš kali b nie 2020 hod, ale jon byŭ i choć my biezumoŭna prajhrali baraćbu za svaju krainu, ale my vyjhrali baraćbu za svajo sumleńnie. 
       Ale treba pryznać što 25-30 adsotkaŭ krainy padtrymlivajuć abodvuch sastarełych mańjakaŭ, chapaje takich i va Ukrainie, Polščy, Niamieččynie i hetak dalej. Biezumoŭna tyja chto choć niejak dapamahaŭ maskalam vajavać va Ukrainie musiać za heta adkazać, i nie prykryjucca jany ani klatvaj Hipakrata, ni kredytami na kvateru, ni 'ja žie nie znał''. 
      Asabista ja nie vieru ŭ pakajańnie ale vieru ŭ pakarańnie. A toje što adbyvałasia ŭ Niamieččynie z adnaho boku i dobra, bo nichto nikoli ŭ historyi hetaha śvieta nie zrabiŭ bolš dla zahładžvańnia svajoj viny, ale ŭ toj ža čas vychavaŭ pakaleńni ludziej z kompleksam hetaj samaj viny jakija navat dumać bajacca kab dać adpor rašcy, jakuju daŭno treba pastavić na miesca. U chutkim časie heta naŭprost pryviadzie da źjaŭleńnia novaj płyni pravych niemcaŭ.
       I kali biełarusy, jakija prosta ciapier i tak dosyć zabityja i zapałochanyja, buduć vychoŭvacca z pačućciom niejkaj kalektyŭnaj adkaznaści, to ničoha dobraha z hetaha nie atrymajecca, davajcie ŭžo ŭspomnim chto my na samoj spravie.
       Kali my nie tryvajem, to nie tryvajem ni ad kaho.

Pamočnik hiendyrektara mazyrskaha NPZ pamior na pracy. Niadaŭna jaho abvinavačvali ŭ raspaŭsiudzie ekstremizmu2

Pamočnik hiendyrektara mazyrskaha NPZ pamior na pracy. Niadaŭna jaho abvinavačvali ŭ raspaŭsiudzie ekstremizmu

Usie naviny →
Usie naviny

Stryžak raskazaŭ, jak jaho vierbavali śpiecsłužby25

Izrail nanios udary pa Jemienie «paśla dzieviaci miesiacaŭ bieśpierapynnych napadaŭ»8

Zorka tyktoku Liza Vietrava zakryvaje svoj papularny błoh pra biełaruskuju movu18

«Budzie adbyvacca vymušany, ale ŭsio bolšy pavarot u bok Rasii». Sacyjołah pra ŭpłyŭ novych sankcyj na nastroi biełarusaŭ63

Redaktar hłybockaj rajonki napisaŭ pra śmiećcie ŭ horadzie, a paśla zrazumieŭ, što padyhryvaje «voraham»14

«Jany kruhłasutačna stajać?» Na Niamizie ludzi vystrailisia ŭ ahramieznuju čarhu — voś navošta VIDEA20

Kijeŭ atakavaŭ niejki tajamničy dron-kamikadze. Što za jon?1

Byłaja biełaruskaja spartsmienka ŭžo druhi raz za žyćcio pamianiała spartyŭnaje hramadzianstva9

Były palitviazień spaliŭ svoj biełaruski pašpart VIDEA22

bolš čytanych navin
bolš łajkanych navin

Pamočnik hiendyrektara mazyrskaha NPZ pamior na pracy. Niadaŭna jaho abvinavačvali ŭ raspaŭsiudzie ekstremizmu2

Pamočnik hiendyrektara mazyrskaha NPZ pamior na pracy. Niadaŭna jaho abvinavačvali ŭ raspaŭsiudzie ekstremizmu

Hałoŭnaje
Usie naviny →