Historyja22

Hordy horad Kryčaŭ i jaho takija roznyja haspadary

Kali pišuć pra horad Kryčaŭ, zvyčajna ŭzhadvajuć proźvišča favaryta rasijskaj impieratrycy Kaciaryny II Ryhora Paciomkina. I pry hetym niejak zusim nie zhadvajecca, što ŭpłyvovy favaryt padčas svajho kiravańnia Kryčavam pieravioŭ usich raniej volnych žycharoŭ horada ŭ stan pryhonnych. U kožnym razie Kryčaŭ i Paciomkin byli źviazanyja pamiž saboj nie bolš za 14 hadoŭ. Značna daŭžej historyja horada źviazana z tutejšaj šlachtaj.

Kryčaŭski pałac Hałynskich. Kaniec XVIII stahodździa. Fota: Naša Niva

Impieratryca Kaciaryna II padaryła Kryčaŭ svajmu kachanku Ryhoru Paciomkinu paśla zachopu hetych ziamiel Rasijskaj impieryjaj u 1772 hodzie.

Pa staroj histaryčnaj tradycyi ź imieniem «najśviatlejšaha» kniazia źviazvajuć usio vyklučna stanoŭčaje dla Kryčava. I bujnyja manufaktury jon tut pabudavaŭ, i vydatnych śpiecyjalistaŭ vypisaŭ z-za miažy, i sudnavierf zakłaŭ dla patrebaŭ Čarnamorskaha fłotu, i pałac vieličny pabudavaŭ. I navat zaprasiŭ u siało Zadobra kala Kryčava anhlijskaha fiłosafa-kłasika Ijeremiju Bientama, dzie toj žyŭ i pracavaŭ u 1785—1787 hadach (pra heta pisała ŭ № 8/2019 «Naša historyja»). 

I pry hetym niejak zusim nie zhadvajecca, što ŭpłyvovy favaryt padčas svajho kiravańnia Kryčavam pieravioŭ usich raniej volnych žycharoŭ horada, aproč šlachty i habrejaŭ, u stan pryhonnych. 

U kožnym razie, Kryčaŭ i Paciomkin byli źviazanyja pamiž saboj nie bolš za 14 hadoŭ. Značna daŭžej historyja horada źviazana z tutejšaj šlachtaj. Z rodam, jaki pakinuŭ značny śled u kultury, navucy, hramadskich i dabračynnych spravach nie tolki Biełarusi, ale i śvietu, — Hałynskimi.

Pieršym byŭ Jan

Prykładna ŭ 1790 hodzie Jan Hałynski, jaki na toj čas zajmaŭ pasadu mścisłaŭskaha vajavody (u roznyja časy jon taksama zajmaŭ pasady mahiloŭskaha i klimavickaha maršałka), nabyvaje ŭ Paciomkina Kryčaŭskaje starostva razam ź niedabudavanym pałacam.

I abjadnoŭvaje jaho z susiednim majontkam Chałoblin (ciapier Čerykaŭski rajon), jakim vałodaŭ da taho. Uzbujnieńnie było svoječasovym, bo ŭ Jana było piaciora dziaciej i kožnamu treba było pakinuć spadčynu. 

Pieršy ŭładar Kryčava z rodu Hałynskich, Jan. Fota z Histaryčnaha muzieja Kryčava.

Hałynski nie mieŭ takoha vializnaha ŭpłyvu, jak Paciomkin, a tamu nie moh pry dapamozie ŭ tym liku i administracyjnaha resursu prasoŭvać svoj tavar pa ŭsioj Rasijskaj impieryi. Tamu adrazu paśla źmieny haspadara pramysłovaść Kryčaŭščyny značna skaraciłasia.

Užo z 1790 hoda praktyčna pierastała pracavać sudnavierf, nieŭzabavie spyniła dziejnaść kanatnaja manufaktura. Pracavali tolki parusinavyja manufaktury (adna da 1831-ha, a druhaja da 1845 hoda), pradukcyja jakich adpraŭlałasia na marskija i račnyja sudny ŭ Chierson, Kramiančuh, Ryhu, Pieciarburh. Zastałasia taksama bujnaja vinakurnia. Ale zatoje Janu Hałynskamu ŭdałosia nadać pałacu, budaŭnictva jakoha raspačałosia jašče ŭ 1778 hodzie, zakončany vyhlad. 

Byŭ Jan i pałymianym patryjotam baćkaŭščyny, pra što śviedčać sproby jaho supracoŭnictva z Napaleonam padčas vajny 1812 hoda. Dla ŭniosku ŭ vyzvaleńnie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha ad rasijskaj akupacyi jon paabiacaŭ francuzskamu impierataru na svaje srodki sfarmavać atrad dobraachvotnikaŭ i raspačać baraćbu z vojskam Michaiła Kutuzava. 

Svajak Puškina

Adziny syn Jana Hałynskaha, pramy naščadak i nastupny haspadar Kryčava, Vincent (1770—1831), zrabiŭ dobruju karjeru pry toj uładzie, suprać jakoj jaho baćka patajemna zmahaŭsia. 

U 21 hod Vincent pačaŭ słužyć u rasijskaj armii, a ŭ 27 užo byŭ pałkoŭnikam Sibirskaha drahunskaha pałka. Na pačatku XIX stahodździa jon viartajecca na radzimu i nie mienš chutka prasoŭvajecca ŭžo pa śvieckaj karjernaj leśvicy. U 1808 hodzie stanovicca maršałkam Mahiloŭskaj hubierni, a z 1814-ha — sapraŭdnym stackim savietnikam, čynoŭnikam pa asobych daručeńniach ministerstva palicyi, a paźniej i staršynioj rady pry ministerstvie ŭnutranych spraŭ. 

U dadatak da hetaha Vincent Hałynski zajmaŭsia navukaj. Jon aŭtar šerahu pieradavych na toj čas rabot pa sielskaj haspadarcy i hieahrafii. Z 1825 hoda da samaj śmierci byŭ staršynioj adnaho z adździaleńniaŭ Volnaha ekanamičnaha tavarystva.

Vincent Hałynski. Fota z Histaryčnaha muzieja Kryčava.

Ščaściła Vincentu Hałynskamu i ŭ kachańni. U 1806 hodzie jon ažaniŭsia z 12-hadovaj Luboŭju Hančarovaj-Mardvinavaj, stryječnaj siastroj žonki Alaksandra Puškina — Natalli Hančarovaj.

Pierad šlubam Luboŭ pierachryściłasia ŭ kataličku i ŭziała imia Ema. Para pražyła adviedzienyja joj dni ŭ pałkim kachańni, pakul u 1822 hodzie va ŭzroście 28 hadoŭ Luboŭ-Ema nie skanała.

Pachavali jaje ŭ radavym majontku — siale Piasočanski Zavod Kałužskaj hubierni (ciapier horad Kiraŭ u rasijskaj Kałužskaj vobłaści).

U Kryčavie ž, jakraz nasuprać uvachoda ŭ pałac Hałynskich, niaŭciešny ŭdaviec pastaviŭ biełamarmurovuju kampazicyju ŭ vyhladzie žanočaj fihury sa schilenaj hałavoj. Na pastamiencie nadpis: «Mere de huit enfants» («Maci vaśmiarych dziaciej»), a taksama liryčny vierš pa-francuzsku. 

Niaŭrymślivy «śvistun»

Nastupnymi ŭładarami Kryčava stali syny Vincenta i Emy: Stefan (1815—1878) i Alaksandr (1816—1893). Akramia ziamli ŭ Biełarusi, im u spadčynu ad maci zastalisia pramysłovyja pradpryjemstvy ŭ Rasii. Tak što jany byli zamožnymi maładymi ludźmi. Ale ŭ toj ža čas i demakratyčna aryjentavanymi asobami. 

Alaksandr navat uziaŭ udzieł u antyrasijskim paŭstańni 1830—1831 hadoŭ, paśla zadušeńnia jakoha źjechaŭ u Jeŭropu. Tam atrymaŭ adukacyju. Na jaho srodki ŭ Łondanie niejki čas vydavałasia hazieta «Polski demakrat». 

A kali Stary Śviet jamu nadakučyŭ, Alaksandr Hałynski na praciahły čas vypraviŭsia ŭ śviet Novy. Amal całkam abjechaŭ ZŠA (u muziei horada Sakramienta i ciapier zachoŭvajecca karta Kalifornii, składzienaja Hałynskim), naviedaŭ Kubu, Haici, Mieksiku, Nikarahua, Ekvador, Pieru. U Čyli ŭ 1851 hodzie sustrakaŭsia ź Ihnatam Damiejkam. Praŭda, hetyja dva dziejačy ŭ čymści nie syšlisia, bo Damiejka ŭ svajoj pierapiscy nie vielmi pavažliva adazvaŭsia pra «biełaruskaha paniča»: nazvaŭ jaho «śvistunom». Pa słovach Damiejki, ledź paśpieŭšy źjavicca ŭ Sanćjaha, Hałynski «paśpieŭ tam pierasvaryć usich z usimi». Vinoj tamu niaŭrymślivaść Hałynskaha, jakaja razdražniała.

Hałynski cikaviŭsia i prablemami navuki i techniki. Naprykład, jon prapanavaŭ svoj prajekt Panamskaha kanała, jaki na toj čas jašče nie byŭ prakapany, pisaŭ pra vialikuju budučyniu pavietrapłavańnia i ličyŭ, što avijacyja dapamoža likvidacyi «izalacyi narodaŭ i padtrymańniu ich uzajemnaha siabroŭstva». 

Vokładka knihi Alaksandra Hałynskaha «Kalifornija», vydadzienaj u Bruseli ŭ 1853 hodzie. Fota z Histaryčnaha muzieja Kryčava.

Jašče adnym i, badaj, hałoŭnym zachapleńniem Alaksandra Hałynskaha, akramia vandrovak, była litaratura. Pisać jon pačaŭ jašče ŭ Jeŭropie, pryčym publikavaŭsia pa-francuzsku ŭ bujnych vydańniach roznych krain. Adnak najbolšaha roskvitu jaho litaraturny talent dasiahnuŭ u Amierycy. 

Stefan i naščadki

Što da Stefana, rodnaha brata Alaksandra, to jon jašče ŭ padletkavym uzroście ŭzvaliŭ na siabie ciažar kiravańnia Kryčavam — pałacam i vialikimi ziemleŭładańniami.

Na biadu, u 1840-ch pałac častkova zhareŭ, i Stefanu daviałosia jaho adbudoŭvać. Mienavita tady fasad budynka, jaki pieršapačatkova byŭ uźviedzieny ŭ styli kłasicyzmu, nabyŭ nieahatyčnyja rysy. Stefan byŭ i hałoŭnym fundataram muravanaha kaścioła (da siońnia nie zachavaŭsia), pabudavanaha ŭ 1855—1874 hadach zamiest draŭlanaha, źniščanaha pažaram. Nieardynarnaść hetaha čałavieka paćviardžaje toj fakt, što polski litaratar Jarasłaŭ Ivaškievič pryśviaciŭ jamu adzin z najlepšych svaich tvoraŭ — apovieść «Asiennija śviatkavańni». 

Stefan mieŭ synoŭ Jana i Uładzisłava. Jan atrymaŭ ad baćki ŭ spadčynu miastečka Kadzin (ciapier vioska Kadzina Mahiloŭskaha rajona), dzie i pasialiŭsia. Naležali jamu ziamielnyja nadzieły i ŭ samim Kryčavie. Bo ŭ 1896 hodzie jon, nieabyjakavy da raźvićcia miastečka, padaryŭ miascovamu ramieśnickamu vučylišču 30 dziesiacin. 

Malunki, jakija razam ź dziełavymi listami i kaštoŭnymi papierami byli vypadkova znojdzienyja za ašaloŭkaj pałaca ŭ 1970-ja hady. Chutčej za ŭsio, zroblenyja na pačatku XX stahodździa Juzafam Hałynskim. Fota z Histaryčnaha muzieja Kryčava. 

Asnoŭnaja ž častka kryčaŭskich ziemleŭładańniaŭ z navakolnymi falvarkami i radavym pałacam adyšła da Uładzisłava, jaki ažaniŭsia ź Michalinaj Aželskaj, što pachodziła sa źbiadniełaha šlachieckaha rodu.

Atrymaŭšy miedycynskuju adukacyju i viarnuŭšysia na radzimu, Uładzisłaŭ zajmaŭsia vyroščvańniem lekavych raślin, dla čaho pierasialiŭsia z Kryčava ŭ majontak Zadabraść. Usio astatniaje jaho cikaviła značna mienš, i tamu administravańniem pałaca i majontkaŭ zajmalisia svajaki z boku žonki.

Rabili jany heta niesumlenna, što pryviało da zaniadbańnia radavoha hniazda Hałynskich i značnaha pamianšeńnia ich ziemleŭładańniaŭ. Naprykancy XIX stahodździa kryčaŭskija majontki achoplivali tolki 1 588 dziesiacin ziemlaŭ i lasoŭ. Braty Aželskija raspradavali nie tolki les i ziamlu, ale i nieacennyja skarby, što zachoŭvalisia ŭ pałacy.

U vyniku syn Uładzisłava i apošni ŭładar Kryčava Juzaf (1887—1973) pierad pačatkam Pieršaj suśvietnaj vajny atrymaŭ u spadčynu tolki paškodžany pažaram pałac i mocna ŭrezany kavałak ziamli. Paśla revalucyi 1917 hoda Juzaf razam z maładoj žonkaj Irenaj Lisoŭskaj źjechaŭ u Polšču. Jak akazałasia, nazaŭsiody. Tak była pastaŭlena kropka ŭ šmathadovym suisnavańni hordaha Kryčava i šlachieckaha rodu Hałynskich. 

Kamientary2

  • Radzivił
    01.06.2024
    [Red. vydalena]
  • Dvuchernik
    02.06.2024
    Kr-i-čaŭ - tut žyvuć biełarusy-dvucherniki.

«U Biełaruś Kryhier zajechaŭ turystam». Źjavilisia novyja padrabiaznaści pra niemca, prysudžanaha da rasstrełu

«U Biełaruś Kryhier zajechaŭ turystam». Źjavilisia novyja padrabiaznaści pra niemca, prysudžanaha da rasstrełu

Usie naviny →
Usie naviny

Kašteli, ranety, piepinki: usio pra staryja biełaruskija sady i sarty. I dzie ich kupić4

Niekatorym žurnalistam ź Biełarusi zabaranili aśviatlać Alimpijadu3

Jakoha nadvorja čakać biełarusam na nastupnym tydni

Na BT zapuścili šou «Dobry viečar!» Hościa pieršaha vypusku — zorka rasijskaha šansona Vika Cyhanova20

Stryžak raskazaŭ, jak jaho vierbavali śpiecsłužby25

Izrail nanios udary pa Jemienie «paśla dzieviaci miesiacaŭ bieśpierapynnych napadaŭ»8

Zorka tyktoku Liza Vietrava zakryvaje svoj papularny błoh pra biełaruskuju movu19

«Budzie adbyvacca vymušany, ale ŭsio bolšy pavarot u bok Rasii». Sacyjołah pra ŭpłyŭ novych sankcyj na nastroi biełarusaŭ63

Redaktar hłybockaj rajonki napisaŭ pra śmiećcie ŭ horadzie, a paśla zrazumieŭ, što padyhryvaje «voraham»14

bolš čytanych navin
bolš łajkanych navin

«U Biełaruś Kryhier zajechaŭ turystam». Źjavilisia novyja padrabiaznaści pra niemca, prysudžanaha da rasstrełu

«U Biełaruś Kryhier zajechaŭ turystam». Źjavilisia novyja padrabiaznaści pra niemca, prysudžanaha da rasstrełu

Hałoŭnaje
Usie naviny →