Mova2121

Nie śmiašycie maje prynazoŭniki

Nieprykmietnyja prynazoŭniki dy złučniki nadajuć vykazvańniu lohiku, a časam śviedčać pra hłybokija cyvilizacyjnyja razłomy. Piša Vincuk Viačorka.

Biełarusy ženiacca na kim ci z kim?

Duch movy karanicca nia tolki ŭ niepaŭtornym vymaŭleńni, paznavalnaj intanacyi dy admietnych słovach. Słovy ŭ roznych movach mohuć być adnolkavyja ci padobnyja, ale źviazvajucca mižsobku inakš. Nieprykmietnyja prynazoŭniki dy złučniki (ich nazyvajuć «słužbovymi słovami») nadajuć vykazvańniu lohiku, a časam śviedčać pra hłybokija cyvilizacyjnyja razłomy.

Naprykład, pa-roznamu pavodzicca ŭ biełaruskaj i rasiejskaj movach staražytny prynazoŭnik pa (po).

U nas prynazoŭnik pa, kali pakazvaje na miesca abo prastoru, lahična patrabuje miesnaha skłonu:

błukaŭ pa horadzie, raźjechalisia pa ŭsim krai, łaziła pa drevach

A ŭ rasiejskaj movie tut (čamuści!) skłon davalny:

po horodu, po kraju, po dierievjam

Takaja adpaviednaść miž movami zachoŭvajecca i pry inšych značeńniach vyrazaŭ. Nielha skazać pa-biełarusku «čytać pa składam» abo «budavać pa staromu prajektu» — «pa čamu».

Pa-biełarusku možna tolki pa čym? — pa składach, pa prajekcie.

Ale i hetaja admietnaja ad rasiejskaj kanstrukcyja pabyvała achviaraju rusifikacyi savieckich časoŭ. Kanstrukcyju «pa + davalny skłon» pačynajučy z 1930-ch hadoŭ naviazvali ŭ hramatykach, słoŭnikach, u dziaržaŭnaj presie.

Pryčym, pakolki žyvaja mova supraciŭlałasia takomu hvałtu, niechta z prydvornych znaŭcaŭ prydumaŭ hramatyčny fint: u adzinočnym liku zamacoŭvajem rasiejski davalny skłon — «pa zahadu», a ŭ množnym, tak i być, pakul što pakiniem biełaruski miesny — «pa zahadach».

Vybitny rupliviec kultury movy praf. Pavieł Ściacko (Horadnia) pryhadvaje, jak rusifikatary skarystoŭvali administracyjnyja ryčahi.

U 1972 hodzie ŭ Instytucie movaznaŭstva Akademii navuk kamunistyčnyja ideolahi z CK KPB praviali hetak zvanuju «naradu pa narmalizacyi biełaruskaj movy». Paśla narady Kandrat Krapiva (Atrachovič), vice-prezydent AN, za jakim tady zastavałasia apošniaje słova ŭ movaznaŭstvie, nadrukavaŭ u hazetach artykuł pad pahroźlivaj dla «nacyjanał-uchilistaŭ» nazvaj «Hramadskaja nieabchodnaść i biespadstaŭnaje navatarstva». Heta apalohija roznych moŭnych rysaŭ, najpierš słovaŭ, jakija supadali z rasiejskimi.

Krapiva, siarod inšaha, lehalizuje davalny skłon u čužoj dla biełaruskaje movy funkcyi («pa hetamu pytańniu»). A zaadno hramić Fiodara Jankoŭskaha, Alesia Kaŭrusa i — naturalna — Paŭła Ściacka. (I ŭmacoŭvaje majo pierakanańnie: kožny, chto dbaje pra kulturu ŭłasnaje movy, musić hruntoŭna čytać hetych aŭtaraŭ). Ale, na ščaście, na dvare byŭ užo nie 1937 hod. I movaznaŭcy zastalisia žyvyja, i mova ŭziała svajo.

Prynazoŭnik jak ahresiŭnaja raślina

Bo prynazoŭnik pa ŭ dźviuch movach užyvajecca i z roznymi skłonami, i ŭ roznych značeńniach. I evalucyjanuje pa-roznamu.

Rasiejskija movaznaŭcy ŭstryvožanyja. Prynazoŭnik po ŭ ichnaj movie, nie raŭnujučy jak ryba ratan abo raślina barščeŭnik, bieskantrolna raspaŭsiudžvajecca i zajmaje čužyja «ekalahičnyja nišy»:

Priedłoh-ahriessor stał vytieśniať druhije priedłohi (dla, za, o), a takžie zamieniať tradicionnyje biespriedłožnyje konstrukcii. Jeśli rańšie pisali: atielje riemonta, institut standartizacii, inžienier-tiechnołoh, prohramma litieratury, płan sdači mołoka, avtomat dla prodaži papiros, otčiot o komandirovkie, futbolnaja vstrieča i t. p., to tiepieŕ (osobienno v hazietach i v diełovych dokumientach) vsio čaŝie primieniajut priedłoh po: atielje po riemontu, institut po standartizacii, inžienier po tiechnołohii, prohramma po litieratury, płan po sdačie mołoka, avtomat po prodažie papiros, otčiot po komandirovkie, vstrieča po futbołu i t. p.

Kirył Harbačevič

Kancielarskij charaktier pridajet vyskazyvaniju široko rasprostraniennoje v nastojaŝieje vriemia upotrieblenije priedłoha po vmiesto druhich priedłohov; sr. primiery iz pieriodičieskoj piečati: Priedstavitieli sriedstv massovoj informacii połučili otviety po intieriesujuŝim ich voprosam (vmiesto: …na voprosy); …Potriebnosti po ziernu nie pokryvajutsia eksportom syroj niefti (vmiesto: potriebnosti v…)…

A heta piša znakamity Dzitmar Razental.

Chutčej za ŭsio, rospačnaja baraćba rasiejskich stylistaŭ suprać prynazoŭnika-parazita marnaja. Ale nam navošta pieranosić na biełaruskuju hlebu čužyja stylistyčnyja prablemy?

Vyrazy, jakija abaznačajuć ruch u peŭnym kirunku pa peŭnaj prastory, u biełaruskaj movie abychodziacca biez prynazoŭnikaŭ i patrabujuć tvornaha skłonu. Heta značyć, možna skazać nie pa darozie, ale darohaju. U viadomaj kazcy pra Muchu-Piajuchu kažuć:

Jedzie jana darohaju, jedzie šyrokaju…

Takim čynam, u Mienski aeraport možna dajechać aŭtobusam ci taksoŭkaj, a čyhunkaj nielha — nie tamu, što movaznaŭcy zabaraniajuć, a tamu što jaje dahetul tudy niama.

Abychodzimsia biez prynazoŭnikaŭ, kali apisvajecca sposab pieradačy niečaha:

Po počtie — poštaj, po častiam — častkami.

Kali aznačajem čas, rehularnaść padziei:

Po poniedielnikam — štopaniadziełak, štopaniadziełka. Po nočam — načami:

Chaj pačujuć, jak serca načami
Ab radzimaj staroncy balić.

Dačynieńnie da peŭnaj spravy taksama moža i pavinna pieradavacca biez kancylarskaha prynazoŭnika:

Adździeł rehistracyi, ministerstva padatkaŭ i zboraŭ, kamitet śviatkavańnia jubileju, Arhanizacyja biaśpieki i supracy ŭ Eŭropie.

Abo karystajemsia prynazoŭnikam, ale ž nie naviazłym u zubach «pa», a bolš lahičnym — zaležna ad niuansaŭ značeńnia:

Dakład na temu, sšytak dla matematyki (ukrainskija školniki padpisvajuć «z matiematiki», polskija prosta — «Matematyka»). «Po siemiejnym obstojatielstvam» — dziela siamiejnych spravaŭ. «Po proischoždieniju» — z pachodžańnia, pachodžańniem.U cyvilizavanaj dziaržavie ŭłada pavodzicca pavodle zakonu,a nie pa paniacijam.

Taksama pad sakretam, na svoj hust, u pracoŭnyja dni, na maju dumku.

Zatoje prynazoŭnik pa ŭ biełaruskaj movie praćvitaje ŭ inšych semantyčnych paloch.

Užyvajem pa, kali chočam niešta sabrać, zabrać, uziać: pierad pieršym vieraśnia zajšli pa kvietki. Pa-biełarusku iści za vadojaznačaje iści za płyńniu raki ŭniz. Da kałodzieža chodziać pa vadu. Hetaksama ŭ kasu pa zarobak, źviarnuŭsia pa aficyjny adkaz, pajechaŭ pa tannuju kiłbasu. Słušna kaža Pavieł Ściacko:

Kanstrukcyja z prynazoŭnikam za pry dziejasłovach [pajści, pajechać] nievyraznaja źmiestam, dvuchsensoŭnaja. Kali pišuć (kažuć): «Syn pajšoŭ za baćkam», to heta moža aznačać, što spačatku pajšoŭ baćka, a zatym syn (śledam za im).

Tamu – pajšoŭ pa baćku, naprykład, u haraž.

Ale cikava, što dzie pa-rasiejsku skažuć po ŭ značeńni mety, pa-biełarusku majem znoŭ ža admietnyja varyjanty: pajšła ŭ hryby, u jahady.

Dyjalektalahičny atlas biełaruskaj movy. Čornym — «u jahady, u hryby».

Subjekt abjekta bje, ale vietlivieńka

Nieprykmietnyja prynazoŭniki mohuć pieradavać istotnyja adroźnieńni ŭ śvietapohladzie navat moŭna blizkich narodaŭ.

Kali mužčyna pabraŭsia šlubam, pa-biełarusku pra jaho skažuć:

«Michaś ažaniŭsia z Natalaj»,

pa-rasiejsku —

«Michaił žieniłsia na Natalje».

Tut vidać roźnica ŭ statusie žančyny: pa-biełarusku jana raŭnapraŭnaja ŭdzielnica padziei, a pa-rasiejsku — zaležny, padparadkavany abjekt. Hetaja roźnica kaliści fiksavałasia ŭ zakonach i nakazach:

Tež abiacujem i pryrakajem, iž kniahiń, paniaj, udoŭ, kniažon, panien, dzievak, šlachcianak i ŭsiakaha inoha stanu ražaju ženskaha, jaka ludziej volnych pad volnym panavańniem našym haspadarskim u tym panstvie nia majem ni za koha gvałtam davaci biaz voli ich.

(Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, 1588 h. Raździeł 3, art. 39)

Heta značyć — žančyna jak volny čałaviek sama vyrašaje, z kim pabracca. Napisana ŭ Vilni.

Dakument z toj samaj epochi, što pradpisvaje mužam bieražliva abychodzicca z žonkami:

…Ino pleťju postjehať po vinie smotria, a pobiť nie pieried lud́mi, najedinie (…) pleťju s nakazanijem bieriežno biti (…) i za vielikoje, i za strašnoje osłušanije, i niebriežienije, ino soimia rubašku, pletkoju viežlivienko pobiť, za ruki dierža…

(Domostroj. Siaredzina XVI st. Napisana ŭ Maskoŭskaj dziaržavie.)

To trymajmasia za svaje prynazoŭniki.

Kamientary21

Dar‘ja Łosik vyjšła na svabodu pa pamiłavańni12

Dar‘ja Łosik vyjšła na svabodu pa pamiłavańni

Usie naviny →
Usie naviny

Paŭła Łatušku vyklikali ŭ polskuju prakuraturu2

Rasijski vajskoviec, jakoha nibyta siońnia ŭzarvali ŭ Maskvie: Ja žyvy, siadžu na pracy

Śpievaka — pastajannaha ŭdzielnika aficyjnych kancertaŭ — buduć sudzić za pratesty1

Siaredni zarobak u červieni vyras na 50 rubloŭ, ale nakolki jon adlustroŭvaje realnuju situacyju?

Dzikavicki: Kamanda «Biełsata» amal nie maje nijakaha ŭpłyvu na situacyju3

Stryžak tłumačyć, čamu suprać pieramovaŭ z łukašenkaŭcami i jakaja jaho prapanova1

Stali viadomyja padrabiaznaści sustrečy Dudy i Si Czińpina nakont režymu Łukašenki

Na tarhach u Minsku dalar z salidnym zapasam ruchnuŭ da hadavoha minimimu1

«Padrychtoŭka da Alimpijady prajšła nie tak, jak płanavała». Cimanoŭskaja raskazała, ź jakim nastrojem jedzie ŭ Paryž6

bolš čytanych navin
bolš łajkanych navin

Dar‘ja Łosik vyjšła na svabodu pa pamiłavańni12

Dar‘ja Łosik vyjšła na svabodu pa pamiłavańni

Hałoŭnaje
Usie naviny →