Літаратура22

Калі вы ўсё яшчэ асцерагаліся чытаць кнігі пра 2020 год, пачніце з гэтай

«Час пустазелля» Ганны Янкуты — аўтафікшн з далікатнай ноткай нон-фікшн — можа стаць моцнай маральнай падтрымкай. Не быць героем — нармальна, баяцца — нармальна, быць разгубленым, спустошаным і доўга збіраць сябе па кавалачках — нармальна. Гэта не кніга пра катастрофу, якіх так шмат у нашай літаратуры, але гэта каштоўны дзённік дыктатуры, які дазваляе лепш разабрацца ў сабе і людзях, піша Зося Лугавая.

Я ўсё яшчэ асцерагаюся чытаць кнігі пра 2020-ты год і тое, што адбываецца з Беларуссю пасля яго. Падаецца, што гэтыя кнігі проста будуць рабіць мне балюча, і за гэтым болем я не змагу пабачыць усё астатняе.

Аднак у самым першым абзацы «Часу пустазелля» Ганна Янкута, быццам ведаючы пра гэты страх, кажа: «Нельга пачынаць з болю, спярша трэба назапасіць сіл, каб вытрымаць яго. Я б хацела зрабіцца дзіцячай пісьменніцай для дарослых і напісаць дарослую казку…».

І ўсё ж «Час пустазелля» — не казка. Я б сказала, што гэта аўтафікшн з далікатнай ноткай нон-фікшн.

Гэта кніга пра тое, што адбывалася пасля 2020 года і да сярэдзіны 2023-га. Як аўтарка жыла ў яшчэ няпэўнай эміграцыі, маючы толькі часовае жытло і часовую працу. Пра валанцёрства на пачатку вайны. Пра некалькі непрацяглых падарожжаў у Беларусь. Пра штодзённыя назіранні за людзьмі, жывёламі, птушкамі і раслінамі. Штодзённасць шчыльна пераплятаецца з успамінамі — і зусім дзіцячымі, і больш сучаснымі.

Вось, напрыклад, адзін з самых шчымлівых момантаў працы ў валанцёрскім цэнтры дапамогі ўкраінцам. Да Ганны звяртаюцца жанчына з сынам: яна старая, і сын ужо немалады. Выглядаюць, быццам усё жыццё пражылі ў вёсцы. Цяпер ім трэба да другога сына, у Маскву. Іншага плана ў іх няма. Ганна тэлефануе. Голас сына, грамадзяніна РФ, гучыць абыякава. Ён кажа, што можа сустрэць маці і брата ў Гомелі. Ці ў Мінску. Але транспарту туды няма. Тады няхай едуць у Сімферопаль. Але там вайна, адказвае аўтарка. Тады — у Калінінград, а ён забярэ іх самалётам. Аднак транспарт для бежанцаў ёсць толькі на захад. «Дык, можа, хай пра іх паклапоцяцца на захадзе, кажа сын». 

У кнізе ўсяго некалькі менскіх фрагментаў, але моцна адчуваецца прысутнасць горада. Шыльды з сацыяльнай рэкламай, клумба пад вокнамі кватэры, метро, якое рэжа горад з захаду на ўсход. Нягегласць Менска пасля еўрапейскіх сталіц, яго застыласць і нерухомасць. І ў той жа час прага вярнуцца ў гэты горад, надоўга.

Фон для менскіх нататак — трывога. Наймацней яна адчуваецца ў хатніх эпізодах. Напрыклад, калі Ганна ідзе ў душ, і ў гэты час у кватэру грукаюць. Імгненне сумневаў, і — мокрая рука цягнецца да тэлефона, каб вылагініцца з сацыяльных сетак. «На экране ўсплывае надпіс: хочаце захаваць пароль? Не, дзякуй, я ў Беларусі». Аказваецца, гэта быў дворнік, яму трэба было набраць вады. Яны з мужам не адмыкаюць. Пазней праз акно Ганна бачыць, як дворнік мые ў вядры з вадой анучу. Значыць, нехта яго да сябе ўсё ж пусціў. Гэтага пытання няма ў тэксце, але яно гучыць у маёй галаве: няўжо ёсць хтосьці, хто яшчэ не баіцца адчыніць дзверы незнаёмаму чалавеку? 

У кнізе мала людзей, асабліва людзей з Беларусі. І аўтарка дае гэтаму тлумачэнне: «На гэтым, мабыць, і палягае розніца паміж дзённікам вайны і дзённікам дыктатуры, паміж сітуацыямі, калі небяспека звонку і калі — унутры. У дзённіку дыктатуры шмат чаго нельга расказваць пра іншых, каб іх не знайшлі, нельга пісаць усю праўду».

Ганна не піша пра людзей, але думае пра іх. І чытанне кнігі ператвараецца ў размову з разважлівым і шчырым сябрам, які кажа быццам бы пра сябе, але атрымліваецца — што і пра цябе таксама. Яна дзеліцца страхамі, сумневамі, болем, і тым самым дазваляе іх чытачу, нармалізуе. Не быць героем — нармальна, баяцца — нармальна, быць разгубленым, спустошаным і доўга збіраць сябе па кавалачках — нармальна.

«Перажываю крохкасць і беспрытульнасць — сваю, людзей побач і ўсяго свету, так што хочацца ўсіх абняць, ахінуць абаронай. Ад гэтага ў целе — амаль фізічны боль».

Геалогія — адно з захапленняў Ганны, і яна рэгулярна вяртаецца да гэтай тэмы ў кнізе. Блукаючы па геалагічным музеі ў Варшаве, пераходзячы ад канкрэтнага геаграфічнага і часавага пункта да мільёнаў гадоў, якія планета існавала без нас, яна стварае вельмі незвычайны, медытацыйны эфект. Ты адчуваеш сябе імгненнем у жыцці планеты, але адначасова і яе неадменнай часткай: працягам усяго, што існавала да цябе. 

Шапэнаўскі канцэрт у Лазенках — фрагмент, у якім нечакана глыбока раскрываецца настрой і характар усёй кнігі. Летнія канцэрты ў парку збіраюць натоўп. Ганна назірае за людзьмі і адначасова — за сабой. Адзначае, што цяпер слуханне Шапэна даецца цяжка: зашмат эмоцый. Параўноўвае яго з выпадкова пачутым у кавярні Моцартам, ёй блізкая барочная адстароненасць. І я гатовая паўтарыць за аўтаркай: ад лішку эмоцый мне робіцца не па сабе. Стрыманасць і мяккая адстароненасць — гэта і ёсць «Час пустазелля». 

У гэтых нататках няма катастрофы. «Катастрофы — наша каштоўнасць і фетыш, літаратура майго рэгіёна цэніцца як раз за іх. Калі іншыя народы і супольнасці робяць унёсак у паэзію, філасофію, навуку, мы зноў і зноў мусім выжываць і сведчыць, замест таго каб спакойна гадаваць свой сад», піша аўтарка. Але гэта каштоўны дзённік дыктатуры, які дазваляе лепш разабрацца ў сабе і людзях.

«Я чалавек з дыктатуры, вакол мяне — шкляныя сцены. Я рыба ў акварыуме, што адкрывае рот, сілячыся нешта сказаць, але атрымліваецца так няшмат. Бо што тут скажаш, калі навокал, за шклянымі сценамі, — жыццё. А мы мусім пражыць сваю дыктатуру, крок за крокам».

«Час пустазелля» можа стаць моцнай маральнай падтрымкай. Тут няма лозунгаў, крыўдаў ці абвінавачванняў. Ёсць удумлівасць і цвярозая шчырасць. І нават некалькі жыццёвых рэцэптаў:

«Мой новы навык — ісці маленькімі крокамі. Няважна, да чаго я рухаюся — да вырашэння побытавых праблем ці да пісання. Маленькія крокі і маленькія дыстанцыі». 

Каментары2

  • Anatol Starkou
    07.05.2024
    [Рэд. выдалена]
  • кніжны аматар
    11.05.2024
    Кніга сапраўды вартая ўвагі.
    Аўтарка важную справу зрабіла.
    Дзякуй!

Беларусь пацвердзіла расстрэльны прысуд Крыгеру: «Германіі прапанаваныя канкрэтныя рашэнні»

Беларусь пацвердзіла расстрэльны прысуд Крыгеру: «Германіі прапанаваныя канкрэтныя рашэнні»

Усе навіны →
Усе навіны

У Дняпры ў рыбе завёўся страшны паразіт. Пераходзіць на чалавека!1

Ці можна ў Беларусі прысудзіць да расстрэлу замежніка? Адказваюць юрысты 1

Полк Каліноўскага адмаўляе датычнасць Рыка Крыгера да падраздзялення

Расстрэльная справа Рыка Крыгера тычыцца яго ўдзелу ў Палку Каліноўскага — праваабаронцы5

У цэнтры Мінска легла на бок машына міліцыі ВІДЭА9

У Мінску будуць судзіць вядомага канцэртнага фатографа

У Ізраілі пры атацы дрона загінуў рэпатрыянт з Беларусі

Інтэрпал выключыў са свайго «чырвонага спісу» рэжысёра Андрэя Гнёта. Але гэта яшчэ не канец справы1

Польскія спецслужбы расследуюць пагрозу забойства Паўла Латушкі 10

больш чытаных навін
больш лайканых навін

Беларусь пацвердзіла расстрэльны прысуд Крыгеру: «Германіі прапанаваныя канкрэтныя рашэнні»

Беларусь пацвердзіла расстрэльны прысуд Крыгеру: «Германіі прапанаваныя канкрэтныя рашэнні»

Галоўнае
Усе навіны →